Муус устар 16 күнүгэр Таатта улууһун дьаһалтатын аактабай саалатыгар итинник ааттаах  темађа «Төгүрүк остуол» буолан ааста. Бу төгүрүк остуол биһиги Бастакы Президеммит М.Е.Николаев Тааттађа кэлэ сылдьан «Таатталар, эһиги духовность киинэ буоларга дьулуһуохтааххыт» диэн этиитин ылынан уонна  кини тэрийбит культура, наука, үөрэхтээһин эйгэлэригэр үлэлэһэр Фонда көђүлээһининэн буолла. Манна улуус салалтатын ыңырыытынан  Дьокуускайтан СР Тутуу уонна тутар матырыйаал промышленноһын министиэристибэтин дьиэ-уот бырайыактааһынын уонна тутуутун департаменын салайааччыта П.А.Аргунов, инженер Т.Т.Ноговицын, фонда дириэктэрэ В.П.Ноговицын, тутааччы Э.М.Романов,  преподаватель В.П.Друзьянова, аспирант Е.Е.Анисимов диэн алта киһилээх бөлөх кэлэн тупсађайдык туттан олоруу, үлэни-хамнаһы тэринии тула киэң кэпсэтиини ыыттылар. «Төгүрүк остуолу» «Таатта улууһа» МТ баһылыга М.А.Протодьяконов киирии тылынан аста. Михаил Александрович бу киэң хабааннаах кэпсэтии  хас биирдии ыал дьиэтин-уотун, тэлгэһэтин тупсађайдык туттан олороругар туһуланарын, мантан бөһүөлэктэрбит тас көстүүлэрэ улахан тутулуктаађын, улууспут инники сайдыытыгар көдьүүстээђин, тупсађай олох улуус хас биирдии олохтоођун кэрэђэ, үтүөђэ  тардар күүстээђин эттэ, инникитин бииргэ үлэлэһэргэ ыңырда.

Бастакы тыл П.А.Аргуновка бэрилиннэ. Павел Анатольевич «Россия олохтоохторугар – толору хааччыллыылаах, кыаллымтыа дьиэни» диэн дьиэни тутууга, атыылаһыыга аналлаах бырайыак  чэрчитинэн ханнык программалар баалларын билиһиннэрдэ. «Дьиэ тутуутугар «ИЖС программа» сүнньүнэн (бу программа 1995 сылтан үлэлиир) товарнай кредит быһыытынан 10 сылга бэриллэр. Таатта улууһун олохтоохторо бу кредитинэн сыллата туһаналлар. «Эдэр ыалларга» (35-гэр диэри саастаах дьоңңо) субсидия. 40% төннүбэт, 60% төннөрүллэр  харчы. Эдэр ыалга киһи ахсаанынан көрөн бэриллэр. Эһиги улуускут бу программађа быйылгыттан кыттыађа. «Тыа сирин социальнай сайдыыта» федеральнай программа чэрчитинэн  эдэр ыалларга, специалистарга субсидия бэриллэр.  Олус табыгастаах, 70% төннүбэт. Аны сођотох специалист да ылыан сөп, ол эрээри саастара 35-тэн үөһээ буолуо суохтаах. Маны тэңэ «Нэһилиэнньэ сорох араңа дьонугар» программанан ветераннар, инбэлииттэр субсидия ылыахтарын сөп. Эһиил 2010 с. Улуу Кыайыы үбүлүөйүн  көрсө улахан программа олоххо  киириэђэ, субсидиялар бэриллиэхтэрэ», - диэн эттэ.

Культура, наука, үөрэхтээһин эйгэлэригэр үлэлэһэр фонда дириэктэрэ В.П.Ноговицын 2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн Саха сирин олохтоохторун 11 эрэ бырыһыана үрдүк үөрэхтээђэ быһаарыллыбытын, онон 2008 с. Республика Бастакы Президенэ М.Е.Николаев  көђүлээһининэн  дьону-сэргэни өй-санаа өртүнэн уһугуннарар сыалтан  «Норуот университета» тэриллибитин, кини онно «Саңа технологиялары олоххо киллэрии»  диэн салаађа баарын билиһиннэрдэ. Бу үлэтин сүнньүнэн республика нэһилиэктэрин кэрийэ сылдьан, олохтоохторго тупсађайдык туттан олоруу, бэйэ күүһүнэн үлэни төһө кыалларынан чэпчэтии туһунан кэпсэтиилэри ыытан, сүөһү-сылгы иитиитигэр  сүбэни-аманы биэрэн элбэх үлэни ыыталларын кэпсээтэ.  Ол иннинэ 8 араас Хотугу муустаах океаны Тула сытар омук сиригэр сылдьан, дьон-сэргэ хайдах туттан, дьаһанан олороллорун, тугу үлэлииллэрин-хамсыылларын көрөн, сонуну, саңаны билэн, ол уопутун биир дойдулаахтарыгар биһиги тыйыс усулуобуйабытыгар сөп түбэһэрин көрөн кэпсии-ипсии сылдьарын эттэ.

«Сахавэй» ХЭО генеральнай дириэктэрэ Э.М.Романов  тыа сирин дьоно дьиэлэрин-уоттарын төһө кыалларынан табыгастаах, сылаас, сырдык, толору хааччыллыылаах гына оңостоллоро олох ирдэбилэ уонна сүрүнэ ођо-уруу инникитин санаан, кэскилгэ дьулуһуу буолуохтаах диэтэ. Отгон ханнык бађарар үлэ, caђалааһын  киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаађын, билиңңи олоххо араас тутуу матырыйаала дэлэйбит кэмигэр, төһө да тыа сиригэр үп-харчы кырыымчыгын иһин, быыс-хайађас булан үлэни сађалаатахха тиһэђэр тиэрдиэххэ сөбүн эттэ, Үөһээ Бүлүү yлyyhyгap миэстэтигэр профлист, металлочерепица курдук матырыйааллары, стеклопакеты оңорууну сађалаабыттарын холобурдаата. Оттон сүөһү-сылгы иитиитигэр, оттооһуңңа, эбии аһылыгы бэлэмнээһиңңэ өбүгэлэрбит үгэстэрин, үлэлиир ньымаларын туттарга сүбэлээтэ. Mаны таһынан тыйыс айылђабытын тулуйар инниттэн олоххо убађас гааһы туттуу олоххо киирэн эрэрин билиһиннэрдэ.

СГТХА техническэй факультетын тыа хаһаайыстыбатын производствотын массыыналарын уонна механизмнарын өрөмүөнүн кафедратын сэбиэдиссэйэ В.П.Друзьянова cүөһү иитиитин боппуруостарыгар тохтоото. Кини биһиги сүөһүлэрбит курдук симментал, колмогор боруодалаах, искусственнай буоһатыынан үөскээбит сүөһүлэр саха төрүт сүөһүлэриттэн ис оңоһуулара уратылаађын, 5 см. yhyн оту сиэтэхтэринэ иңэринэллэрэ кыра буоларын, астара үксэ иңэриллибэккэ тахсарын, ону тэңэ ыанар ынах 18 кыраадыс сылаас ууну иһиэхтээђин, кыһын ойбонтон уулатыыттан cүөһү доруобуйата айгырыырын быһаарда. Ити икки сүрүн төрүөттэн ынах үүтэ тардарын, этин хаачыстыбата биллэ мөлтүүрүн эттэ. Онтон мөлтөх доруобуйалаах cүөhү caaђa иһэр уубутугар, oђуруоппут aһыгар киирэн, бэйэбит доруобуйабытын эмиэ мөлтөтөрүн эттэ. Маны таһынан кытайдар ынах саађын анал иһиккэ (емкость) мунньан, онтон биогаз ылар уопуттарын, биһиги усулуобуйабытыгар туһаныахха сөбүн үөрэтэн, Тыа хаһаайыстыбатын академиятын иһинэн биогаз оңорор установканы оңорууну сађалаабыттарын билиһиннэрдэ. Бу үлэ ньымалара билигин кистэлгэ, өссө эбии үөрэтиигэ, чинчийиигэ сылдьалларын, "сотору кэминэн силигэ ситэн, установкалар оңоһуллан атыыга тахсыахтара", — диэтэ.

«Якутпроект» ААО бырайыактарын кылаабынай инженера Т.Т.Ноговицын тыа сиригэр табыгастаах, тупсађай оңоһуулаах дьиэлэри бырайыактыырга субэ-ама биэрэргэ бэлэмин эттэ, бииргэ улэлииргэ  ыңырда. Отгон ИФТПС аспирана Е.Е.Анисимов хас биирдии тыа сирин олохтоођо  дьиэтин толору хааччыллыылаах гына оңоруон сөптөөђүн проекторынан экраңңа көрдөрөн сиhилии кэпсээтэ.

Ити курдук олођу-дьаһађы тупсарыыга, тупсађайдык туттан олорууга киэң, интэриэһинэй кэпсэтии ыытылынна, специалистар көрсүһүү кыттыылаахтарын ыйытыыларыгар сиһилии хоруйдары биэрдилэр. Биһиги улууска бастакы хардыылары эрдэттэн кэпсэтии быһыытынан Игидэй нэһилиэгиттэн сађалыырга диэн эттилэр. Оттон бу сађалааһын биһиги усулуобуйабытыгар төһө табыгастаађа, барыстаађа, олоххо-дьаһахха туттуллуута дьэңкэтик көһүннэђинэ, уопута улууспут бары нэһилиэктэригэр, хас биирдии ыалга тарђаныа диэн эрэнэбит.   

Николай Филатов