Виктор Ноговицын, педагогическай наука кандидата,

             ¥³рэх тэрээ´инин айыл±а тэтимигэр дьµ³рэлээ´ин – чи² билии т³рд³

         Орто дойду о±олоро – сахалар, µ³рэхтэммиппит, Аан дойду дьоно айбыт билиилэригэр тиксэр суолга турбуппут баара суо±а сµµс эрэ сылтан орто. Бэйэбит былыргыбытын билэрбит тµ³рт µйэттэн ³нµйэ илик. Ол да буоллар олоххо, сырдыкка тарды´ар сµдµ кµµспµт ³´µллµбэтиттэн µ³рµ³х кэри²нээхпит. Аныгы µйэ±э, са²а былааска са²а хамсаа´ын хайаан да баара сайдыыны эрэ кэрэ´элиэн с³п. Ол са²а былыргыттан тосту туора буолара табыллыбат, у³скээбит µгэстэр сµтµ³ суохтаахтар, са²ардыллан, эйгэлэрэ кэ²ээн и´эрэ эрэйиллэр. ¥гэс сµтэрэ ы´ыллыыга тиэрдиэн с³п, онон дьон олохтообута т³´³н³н у´ун µйэлээх да соччонон омук тутула туругурар буолуохтаах.

       ¥³рэтэр эйгэ дьоно бука барыбыт чулуулар ³йд³рµгэр-санааларыгар µ³рэнэн µ³рэхтээх ки´и аатын ыллахпыт, онон кинилэр олохтообуттара улаханнык уларыйар кыа±а суох. XVI µйэ±э Я.А. Каменскай «Великая Дидактика» диэн кинигэ суруйан иитэр, такайар, µ³рэтэр дьарыгы наука та´ымыгар та´аарбыта уонна ки´и айыл±а о±ото, онон µ³скээбит эйгэтигэр, айыл±атыгар сы´ыаран µ³рэтии ордук диэн суруйбута. Оттон Д.К. Ушинскай, би´иги дойдубут чулуу учуутала, ки´и бэйэтин тус культуратыгар, тылыгар, историятыгар, µгэстэригэр иитиллиэхтээх диэн бигэ этиитэ ки´и аймахха тиийэн куо´ур буола сылдьар. Бу дьон этиилэрин сыыска-буорга тµ´эрбэккэ олоххо киллэрбит, начальнай кылаас о±олорун айыл±а±а та´ааран µ³рэтэн, билиини дири²этэн аатырбыт ки´инэн Василий Александрович Сухомлинскайы билинэбит.

          Аны Аан дойду тутуллар тутаа±ын µ³рэтэн дьо²²о-сэргэ±э бэлэхтээбит В.И.Вернадскай «Химическое строение Земли», эт-сиин µлэтин сµнньµн тобулбут П.К.Анохин «Принципиальные вопросы общей теории функциональных систем», о±о улаатар, уларыйар сайдыытын µ³рэххэ киллэрбит И.А.Аршавскай «Очерки по возрастной физиологии», аныгы µйэ±э тэтим µ³рэ±ин киллэрэн «теория относительности» µ³рэ±ин халба²наппыт Ю.Н.Иванов «Частотное пространство», эбэтэр «Ритмодинамика» диэн олохтоох µлэлэриттэн сылыктаан этэр эбит буоллахха ки´и ³й³-санаата, этэ-сиинэ, кута-сµрэ айыл±а айбыт дьа´а±ын дьайыытыттан  атын, туспа буолар кыа±а суох эбит.

         Би´иги, Хоту дойду олохтоохторо, сирбит тыйы´ыгар сиэттэрэн ³йбµт-санаабыт айыл±а айбыт дьа´а±ыттан тосту-туора уларыйан а²ардастыы алдьатар, ту´анар эрэ ту´угар олордохпутуна кэлэр кэскилбитин бы´абыт. Т³рµ³тэ биир, бу дойдуттан би´иги ханна да барар кыахпыт суох, онон олохпутун, улэбитин, µ³рэхпитин, иитиибитин айыл±аны кытта дьµ³рэлээтэхпитинэ эрэ этэ²²э сылдьар кыахтаахпыт.

          Бэрт соторутаа±ыта Е.П.Жирков к³±µлээ´ининэн национальнай школалар концепциялара диэн µ³скээн 1991 сыл ыам ыйын 23 кµнµгэр министирдэр советтарын уураа±ынан бигэргэммитэ. Бу хайаан да баар буолуохтаах µлэ а´ары ухханыран умуллан хаалла. Бу концепция µтµ³тэ, мин санаабар, ки´и ис эйгэтэ бол±омто±о ылыллыбыта буолар. Ухханыран, ыксаан иитии уонна µ³рэтии диэн икки тус туспа эйгэни буккуйан бобуллубуппут бы´ыылаах. Иитии би´игини сахатытыахтаа±а, омугу туругурдуохтаа±а буолуо дии саныыбыт. Холобур еврейдэр, цыганнар былыр былыргыттан дойдулара суох да буоллаллар син биир ис сиэрдэрин иитии кµµ´µнэн тута сылдьыбыттара, сылдьаллар да±аны. Оттон µ³рэх омуктан та´ынан (международнай) буолуохтаа±а  кэм ирдэбилэ. Инникитин границалар, судаарыстыбалар суох буолан, туох барыта холбо´ууга (интеграция±а) бара турар кэмигэр би´иги о±олорбутун туора тутан биэрэр кыахпыт суох. Ол и´ин концепция са±алаа´ына тылтан буолбакка, тэрээ´интэн буолуохтаа±ын сыы´а туппуппут бы´ыылаах. Бу концепция сэттэ сµрµн тутулуттан биир принциби салгыы сайыннарар ба±абын си´илии этиэхпин ба±арабын. Онно маннык суруллубут: «стержневой характер национально-регионального компонента в структуре предметов познавательного цикла, эстетического и духовного воспитания, физической и трудовой подготовки», - диэн. Бу дири² ис хо´оонноох уонна чопчу ыйыллыбыт сорук туолара билии чи²ииригэр эркээйи охсуутун курдук ылынабын. Дьэ бу µлэни хайдах тэрийиэххэ с³бµй?

         Бастаан, ки´и-аймах сайдыытыгар балысхан хамсаа´ын бара турарын ылыныаххайы² уонна µ³рэх, билии инникитин ки´и ки´иттэн уратытын, чулуутун бы´аарар т³´µµ кµµс буоларын билиниэххэйи². Ол и´ин били²²и µ³рэх тутулун бы´аарар т³рµ³ттэри ырытан к³рµ³±µ². Бу санааны мин бэйэм билиибэр эрэ эрэнэн суруйабын, ба±ар сыы´а да буолуон с³п.

      -¥³рэх хоту дойдуга бала±ан ыйыттан са±аланан ыам ыйын бµтµµтэ тµмµктэнэр бы´аарыыта ханна суруллубутун булан аа±а иликпин.

      -О±ону т³гµрµк сылтан кы´ы²²ы кэм²э эрэ µ³рэтэр тахсыылаах диэн итэ±этиилээх бы´аарыыны истэ иликпин.

      -Кы´ы²²ы тыйыс тымныы µгэннээн турда±ына, кµн уота кµµс буолар к³дьµµ´э суо±ар, ки´и этэ-сиинэ, хаана б³лµ³хсэн µлэлиир тэтимэ тµ´эн, улугуран утуйар  кэмигэр µ³рэх тахсыылаах буолар диэн биир да науканан бы´аарыллыбыт суругу к³р³ иликпин.

     -Билии-к³рµµ µтµмэн µгµс ³тт³ кыайан салаллыбат буолуор диэри µксээбит, элбээбит кэмигэр о±ону сыл µс гыммыт иккитигэр эрэ µ³рэтэн билии и²эрэр кэрэгэй буолара буолуо.

       -Кµн аайы о±ону кылааска хаайан, биир кµ²²э 4-5 уруогунан µ³рэх тэтимин µрдэтэн дири² билиини и²эриэм диир учууталы итэ±эйиэх санаам кэлбэт.

       -¥³рэх тэтимин µрдэтэр µлэ кµµскэ баран эрэр. Бу µлэ тµмµгэ - о±о мэйиитин сэниэтин э´иигэ тиэрдэн ки´и туругун м³лт³т³р³ чопчу. Эмп µлэ´иттэрин икки ардыларыгар итинник кэпсэтиилэр баран эрэллэр. Маныаха о±о ³йµн µлэтин тэтимин, кµµркэйэр, м³лтµµр кэмнэрин µ³рэтэн билбит, ыйбыт, кэрдибит µлэни к³р³ да истэ да иликпин.

        -¥³рэх предметтэрин биир биир арааран, ситимин бы´ан, уустугурдан µ³рэтэр с³п диэн этэр ки´и суох. Туттаран-хаптаран,  о±о±о бэйэтигэр дьа´аттаран, о²отторон, тµмµгµн к³рд³р³н µ³рэппит быдан сити´иилээх буолуо±ун бары билэр эрээрибит олоххо киллэриэхпитин «тµбµгэ бэрт буолуо» диэх санаабытыгар уйдаран кµнтэн кµн м³лт³³т³р м³лт³³н и´эбит. £йдµµбµт, ол гынан баран ылсар ки´и суох.

         Дьэ, бу кыайан бы´аарыллыбат тµгэ²²э µ³рэхпит туруга государственнай экзаменнарга к³´µннэ: оскуоланы бµтэрэр о±олор 75%-нара билиилэрэ чи²э суо±а кинилэр 2 уонна 3 сыана±а естественнай наукаларга экзаменнары туттарбыттара туо´улуур.

         Хайдах бу кы´ал±аттан тахсабыт диэн ыйытыы турар. Бу ыйытыыны атын атын оскуолаларга араастаан бы´аара сатыыбыт, µлэ бара турар, µчµгэй. Ол эрэн би´иги этиибит атыннаах. Этиибит ³бµгэлэрбит µтµ³лэригэр тµмµллµбµт. Сахалар т³гµрµк сылы сылыктаан бэйэлэрин, о±олорун, дьиэлэрин-уоттарын, сµ³´µлэрин-астарын к³рµнэр µгэстэригэр оло±урбут кэрчик кэмнэрин тэтимнэригэр µ³рэх тэтимин дьµ³рэлээтэххэ сити´иибит арылхай буолуох курдук. Ону сурукка-бичиккэ киллэрэн би´иэхэ тиэрдибит ки´ибит Н.Л.Игнатьев «Билгэлээ´ин уонна та²халаа´ын» диэн 1995 сыллаахха тахсыбыт кыра кинигэтин ту´анабыт.

             Саас диэн кэм 88 кµннээх, 5 кэрчик кэмнэрдээх эбит:

            кэлиитэ – кулун тутар 17-тэн муус устар 14-гэр диэри (28 кµн);

          Хаар ууллуута – муус устар 14-тэн ыам ыйын 5 кµнµгэр диэри (21 кµн).

          Саас у´уктуута – ыам ыйын 5 кµнµттэн 22-гэр диэри (17 кµн).

          Саас µгэнэ – ыам ыйын 22 кµнµттэн бэс ыйын 3 кµнµгэр диэри (11 кµн).

         Сайын иннэ – бэс ыйын 3-тэн 14-гэр диэри (11 кµн).         

         Сайын. 61 кµн. 3 кэрчик кэмнэрдээх.

          Са±аланыыта – бэс ыйын 14 кµнµттэн от ыйын 12-гэр диэри (28 кµн).

          Сайын µгэнэ – от ыйын 12-тэн атырдьах ыйын 2-гэр диэри (21 кµн).

          Сайын бµтµµтэ – атырдьах ыйын 2-тэн 14-гэр диэри (12 кµн).         

          Кµ´µн. 69 кµн. 4 кэрчик кэмнэрдээх.

          Са±аланыыта – атырдьах ыйын 14-тэн бала±ан ыйын 14-гэр диэри (31 кµн).

          Кµ´µн µгэнэ – бала±ан ыйын 14-тэн 25-гэр диэри (11кµн).

          Кµ´µн µтµ³тэ – бала±ан ыйын 25-тэн алтынньы 5-гэр диэри (10 кµн).

          Кы´ын иннэ – алтынньы 5-тэн 22-гэр диэри (17 кµн).         

          Кы´ын. 146 кµн. 3 кэрчик кэмнэрдээх.

          Са±аланыыта – алтынньы 22-тэн ахсынньы 19-гар диэри (58 кµн).

          Кы´ын µгэнэ – ахсынньы 19-тан олунньу 1 кµнµгэр диэри (44 кµн).

          Кы´ын бµтµµтэ – олунньу 1-тэн кулун тутар 17-гэр диэри (44 кµн).

         Бу кэрчик кэмнэр µгэстэри µ³скэппиттэр, µгэстэр иитиини т³рµттээбиттэр, иитии ки´ини ки´и о²орбут. Оччотугар, бу кэмнэр, аныгы µйэ±э µ³рэх тэтимин то±о т³рµттµ³ суохтаахтарый, о±о айыл±а±а тарды´ар бар±а ба±атын арыйдахха, бу кэмнэр ки´ини билиигэ то±о умсугутуо суохтаахтарый диэн эмиэ ыйытыы µ³скээн тахсар? Ол и´ин этиилэрбитин ситэри этэбит:

            1.       ¥³рэ±и атырдьах ыйын бастакы кµнµттэн, эбэтэр ортотуттан са±алыахха. То±о? Ки´и этэ-сиинэ, ³й³-санаата кы´ы²²ы тыйыс тымныыга бэлэмнэнэн кµµ´µрэр кэмин мµччµ туппат ту´уттан. «Кµ´µ²²µ ки´и кµлбµтµнэн» диэн сэниэ бэлиэтэ. О±о с³рµµн салгы²²а кµ´µ²²µттэн µ³рэнэн этин-сиинин, тыынар органнарын тыйыс тымныыга тулуурдаах о²ороору. 2012 сылтан тымныы цикла кэлэригэр бэлэмнэнэн. 

           2.       Атырдьах ыйыгар астрономияны, ботаниканы, биологияны, географияны, химияны, физиканы, историяны, т³рµт культураны, физическай культураны, спорду та´ырдьа ыытыахха. То±о? О±о айыл±а±а тарды´ан айар дьо±урун, тутан-хабан ³йдµµр кµµ´µн ту´анаары. Салгы²²а сµµрбµт-к³ппµт о±о чэбдигирэр, тото-хана а´аан кµµ´µрэр-уо±урар кэмин куоттарымаары.

            3.       Бала±ан ыйын 25 кµнµгэр диэри о±о мэйиитин сэниэтэ эстибэтин ту´уттан киэ² билиини (объемнай нагрузканы) биэриэххэ.

          4.       Бала±ан ыйын 25-тэн алтынньы 5-гэр диэри, погода сотору-сотору уларыйар, буккуллар, кµ´µн кы´ыны кытта охсу´ар кэмигэр, о±о хамсыыра, мэниктиирэ элбиир кэмигэр, ол аата сэниэтэ кµµркэйэр кэмигэр, контрольнай уроктары, экзаменнары аныахха. То±о? Билии кµµркэйии кэмигэр чочуллуохтаа±а буолуо диэн саба±алаа´ынтан сиэттэрэн.

           5.       Тымныы аа²ныыр кэмигэр (ахсынньы 19-тан тохсунньу 31-гэр диэри) у´ун кы´ы²²ы каникуллары биллэриэххэ. То±о? Хаан б³лµ³хсэн, µµнэр эт сиин улугурар кэмигэр о±ону утутан сынньатаары, итии-тымныы охсу´уутуттан куоттараары. Оскуолаларга электрическай уоту, оттук ма´ы, гаа´ы, таас чо±у, дьон тымныыны туруула´ан барыыр сэниэтин кэмчилээри.

           6.       Бу кэм²э о±олорго аналлаах телевизионнай передачалары, дистанционнай µ³рэ±и кµµ´µрдµ³ххэ. Улахан µлэ хайысхата т³р³ппµттэри кытта о±о иитиитин эргин буолуо этэ. Учууталлар µ³рэх ситимэ силигилии сайдыбыт дойдуларыгар: Сингапурга, Китайга, Финдляндия±а, Швеция±а, Норвегия±а баран билии эбинэн кэлэр кэмнэрин элбэтээри. Ити сайын тыа дьонугар кыаллыбат сорук.

           7.       Саас (кулун тутар 17-тэн муус устар 20-гэр диэри) эмиэ саас кы´ыны кытта туруула´ан погода буккуллар кэмигэр контрольнай уроктары, экзаменнары аныахха.

            8.       Муус устар 20-тэн ыам ыйын алтатыгар диэри, би´иги эппит-сииммит µлэтигэр битэмииннэр, микроэлеменнэр тиийбэт кэмнэригэр эмиэ каникулу биллэриэххэ. £бµгэлэрбит «сааскы ки´и салбаммытынан» диир кэмнэрэ.

            9.       Ыам ыйыгар айыл±а µ³рэ±инэн о±ону умсугутарга то±оостоох кэм. Ма´ы тиэргэ²²э эрэ буолбакка ойуурга олордууну республика µрдµнэн к³±µлµµр ирдэнэн эрэр. То±о? Мас суох буолла±ына уу суох, уу суох буолла±ына тыынар тыыннаахха олох суох.

            10.    Бэс ыйа – ы´ыах ыйа. Саха аймах барыта ы´ыахтыахтаах, бэйэтин культуратын о±отугар и²эриэхтээх. Бэс ыйыттан ордук кэм ити µлэ±э суох. ¥³рэх дьыла ы´ыа±ынан, ол эбэтэр национальнай культуранан тµмµктэнэрэ хайа да уроктаа±ар и²эмтиэлээх буолара саарба±а суох.

           Бу саха омуга тымныы буолутугар оло±у тэрийбит улуу билиитэ аныгы оскуола µлэтигэр эргиир киинэ буолла±ына сити´иибит силистээх буолуон с³п, ол маннык: т³гµрµк сыл µ³рэхтээ´ин о±о ³йµн нагрузкатын намтатыа, айыл±а±а та´ааран µ³рэтии о±ону умсугутан билиитин дири²этиэ, ³йµн-санаатын арыйыа, тылын-³´µн ³´µлµ³, чочуйуо, этин-сиинин чэбдигирдиэ. Кы´ын о±о уутун хана утуйан улаатыа, т³л³´µйµ³, сэниэлэниэ, дьылы туоруура чэпчиэ.

         Билигин о±олорбут иинэ±эстэрин, эттэрэ-сииннэрэ ситэн-хотон испэтин бары к³р³ сылдьабыт. Эминэн-томунан туругурда сатыыбыт. Айыл±а тэтимигэр дьµ³рэлэ´эр о±о эмпкэ-томко ороскуоттаммат ньымалары тобулуо, айыл±атын харыстыы µ³рэнэн, кэлэр к³лµ³нэлэргэ ч³л туруктаах дойдутун тиэрдиэ. Ы´ыахха иитии о±о бэйэтин омугун ³р³ тутуутугар, киэн туттан атын омуктартан самныбат, бэйэ бэйэтин тµ´эн биэрбэт, сиэспэт та´ымыгар тиэрдиэ диэн саба±алыахпытын уонна бигэ эрэниэхпитин с³п.

       Бу этиилэргэ оло±уран оскуола бастакы ступенын о±олоругар анаан эксперимент ыыттыбыт. Бастакы ба´ылыкпыт М.Е.Николаев тэрийбит фондатын программатыгар киирэн эксперимен сити´иилээхтик барда.