Иитэр кыһа аныгы төрүөттэрэ

Биһиги олорор судаарыстыбабыт Россия сайдыы суолугар, 50-ча сыл хойутаан да буоллар, киириэх курдук буолла. Бу быһыы-майгы саңа эра, саңа үйэ, саңа билии-көрүү тарђанан аан дойдуга политика, экономика, культура саңа сыһыана олохтонон оннун була сатыыр кэмигэр үөскээтэ. Биһиги билиңңи турукпутунан сайдыыга эрдэ хаампыт дойдулар ситиспит ситиһиилэрин билэ-көрө сатаан, кинилэр оңорбут оңоһуктарын олохпутугар туһанан батыһар, үтүктэр эрэ курдукпут. Хаалан иһэр дьоңңо үтүктүү хайаан да баар буолара саарбахтаммат. Ол эрэн үтүктүүнэн тупсуохпут диэн санааны ылыныах санаам кэлбэт. Биһиги олохпут айылђабытыттан айыллан былыр былыргыттан быһаарыллан, тутулланан бачча кэллэ. Онон санаабыт төрүт тутулун ыһыктан, кэлэн ааһар санааны батыһан аһаан-сиэн, таңнан-саптан, бэйэ бэйэђэ халыаннык, тымныытык, үрдүнэн-аннынан сыһыаннаһан киирэн барарбыт табыллыбат курдук. Хайа да омук төрүт өйө-санаата син биир баар буоларын киһи-аймах сайдыыта билигин да туоһулуу турар. Омук тутула иитииттэн тутуллар. Биһиги иитии диэн өйдөбүлү судаарыстыба политиката оңоро иликпит. Оңоро сатыыбыт буолан баран хайдах эрэ сыыһа-халты ааттаан-суоллаан, таайтаран үлэлиир буоламмыт чопчу ситиһии суох. Мин бэйэм ис санаабар ођону иитэр кыһа чопчу этилиннэђинэ ыалы, ођону көрөр сады, оскуоланы кытта үлэ быдан дьэңкэ буолуох этэ, ситиһии да баар буолуо эбитэ буолуо. Ити санааларга сиэттэрэн этиибин төрөппүттэргэ, иитээччилэргэ, учууталларга тиэрдиэхпин бађарабын. Былаас дьоно бу кыһалђаны улаатыннарыа суохтар быһыылаах.       

Дьиңэр, киһи диэн айылђа биир бастың көстүүтэ эрээри ити ааты ылар, иңэринэр, дьон-сэргэ тылыгар киллэрэн билиннэрэр уустук. Аны дьон да араастаах. Тас дьүһүнүнэн киһи курдук буолан баран, ис туругунан чиччик буолуон эмиэ сөп, киһи эриэнэ иһигэр диэн этии оруннаах. Республикађа дьон дьулайар быһылааннара быыстала суох буола тураллара ону туоһулуур. Ол иһин дьайыы диэн баар. Туох барыта дьайыы күүһүнэн ситэр-хотор, киһи - дьайыы ситиһиитэ, улэ түмүгэ. Дьайыы ньымаларын иитии уонна үөрэтии диэн ааттыыбыт, онон киһилии киһини иитии көмөтүнэн ситиһэђин, улэһит киһини үөрэтэн эрэ үөскэтэђин. Былыр ођону ийэтэ иитэр, ађата үөрэтэр дииллэрэ. Атын дьарык суох буолан, ађата бултуурга, балыктыырга, от оттуурга, мас мастыырга, дьиэ, хотон, күрүө-хаһаа тутарга үөрэтэрин этэр буоллахтара. Билигин ођону үксүн оскуола үөрэтэр.

Киһилии киһи иитиллибит сиригэр-уотугар, дьонугар-сэргэтигэр тугу эмит туһалаан дьонуттан махтал тылы ылбыт буоллађына, иэһин төлөөбүт диэн билиэтииллэр. Иитиллэр иэстээх диэни этэллэрэ сөп. Үөрэх киһи идэни баһылыырыгар анаммыт ньыма. Киһилии киһи баһылаабыт идэтинэн бэйэтин олођун оңосторун ааһан дьон кини сатабылын туһанан олођун тупсарынар буоллађына, үөрэх үчүгэй өрүтэ көстөр. Үөрэхтэн ылбыт билиитин-көрүүтүн олођун оңосторугар туһаммыт ньыматын дьон сүөргүлүүр буоллађына, үөрэх куһађан өрүтэ көстөр. Онон үөрэх икки өрүттээх. Ол иһин, иитии үөрэхтэн үрдүк таһымнаах уонна олођу оңосторго, тулалыыр эйгэни кытта эйэ дэмнээхтик алтыһарга үөрэхтэн быдан улахан дьайыылаах.

Биирдиилээн ыал кыһаллан-мүһэллэн ођотун иитиэн сөп, оттон көлүөнэ ыччакка омук үгэстэрэ эрэ улахан дьайыыны оңорор кыахтаахтар. Ол иһин, өбүгэлэрбит үгэстэри үөскэппиттэр уонна ођолорун киһи оңорорго туһаммыттар. Ааспыт тутул кэмигэр, үөрэтэн билбит дьон этиилэринэн, биһиги 3 тыһыынча үгэһи сүтэрбиппит. Ол иһин саха омугун ыччата аныгы кэмңэ иитиллибэт буолбут. Иитиллибэтэх ыччат олоххо сыһыанын көрө сылдьабыт, кистэл суох. Хайдах буолабыт диэн ыйытыы турар? Сүппүт үгэстэри тилиннэрэр кыах суох уонна тилиннэрэн да туһаммаппыт. Биһиги санаабытыгар саңа олох саңа киһилии сыһыанын олохтуурга иитии үлэтин сөргүтэн, айылђабыт дьайыытыгар наука ситиһиитин дьүөрэлээн саңа билиилэри үөскэтэр кэм кэллэ быһыылаах. Ол билиилэр ыал, нэһилиэк, тэрилтэ аайы тарђанан, сайдыылаах дьону кытта алтыһар мааны майгылаах саңа саханы иитиэхтээхпит буолуо, бука.

Бу майгыны быһаарарга эмиэ төрүт өйдөбүллэр бааллар. Холобур, олођу оңосторго дьахтар уонна эр киһи аналлара атын атын буолан холбостохторуна эрэ биир бүтүн буолаллар. Ыал диэн олох тутулуттан ордук айыы тутулун киһи-аймах арыйар кыађа суох. Онтон атына аньыы диэн буолар. Эр киһи былыр былыргыттан ыыра киэң буоллађына эрэ олођу дьиэнэн-уотунан, аһынан-таңаһынан хааччыйар кыахтаах. Билигин да оннук. Арай тыа сиригэр эр киһи үлэтэ суох буолан, дьахтар аймах учууталлаан, хамнас ађаларынан туһанан, арыый атын курдук. Дьиң иһигэр дьахтар, ођотуттан тутуллар буолан, ыыра кыарађас диэн былыр былыргыттан этиллэр. Онон эр киһи олођу хааччыйар аналлаах, дьахтар олођу ођотун иитэн тупсарар, салгыыр аналлаах. Эр киһиэхэ, ыыра киэң буолан билиитэ-көрүүтэ кэңээн, дьайыы күүһэ ордук бэриллибит. Ол иһин «уол ођо кэскилбит, эр киһи эрэлбит» диэн ааттыыбыт. Онон уол ођону иитии, кини этэ-сиинэ ситэри ситэрэ, чиңиирэ, күүһүрэрэ-уођурара, өйө чөллөрүйэрэ, санаата кытаатара, көнө сүрүннэнэрэ омук дьылђатын тутуллар тутаађа. Ол инниттэн ођо иитиитин ньымаларын саңа кэмңэ саңалыы таңарга олох төрүт өйдөбүллэрэ уонна билии төрүөттэрэ бааллар диэн этиэх кэриңнээхпит. Бу төрүөттэр үгүстэрэ бар дьон тылын тамађар, уос номођун, үгэ, сабађалааһын таһымыгар, эбэтэр наука арыйбыт билиилэригэр олођурар. Мин тус бэйэм санаабар ођо иитиитин үгэстэрэ былыр туох да науката суох үөскээн хас эмит мөлүйүөнүнэн саханы киһи оңордођо, онон бар дьон тылын тамађын, номођун, сэһэнин, үгэтин дађаны аахайбат буолуу алђас буолуо. Наука сотору кэминэн киһи этин-сиинин улэтин чинчийэн, билэн, тыһыынчанан быһаарыы оңоро охсон ытыска ууран биэрэрэ саарбах. Онон, хас биирдии ыал, оскуола учууталларын түмсүүтэ төрүт өйдөбүллэргэ, билии төрүөттэригэр олођуран ођону иитэр кыһаны кумаађыга түһэрэн суруйан олохтуурбут, тарђатарбыт кэм ирдэбилэ.

Биир бастың төрүт өйдөбүлүнэн киһи кэм иһигэр сылдьара буолар. Киһи орто дойдуга кэлэрэ, улаатан, ођо төрөтөн, сааһыран, кырдьан бу дойдуттан барара барыта кэминэн быһаарыллар. Сахалар иитии диэн өйдөбүллэрэ нууччалар иңэрии диэн өйдөбүллэриттэн атын. Иитии кэмэ кылгас, иңэрии кэмэ уһун. Иитии кэмэ кылгас буолан бу кэми уһатан-кэңэтэн куоттарыахха сөбүн тоһођолоон, бэлиэтээн иитии диэн эппиттэр.  

Улахан кэм киһи орто дойдуга олорон ааһар кэмэ. Айылђа дьаһађын наука арыйбытынан кыыл-сүөл, хамныыр харамай атыыра сааһын ситэн төрүүр-ууһуур кэмэ кэлбит кэмин алтађа төгүллээтэххэ бу тыынар тыыннаах орто дойдуга олороругар бэриллибит кэм тахсар. Эр киһи ситэр сааһын 18-тан 21-гэр диэри диэххэ сөп. 21 сааскар уңуођун химическай состава ситэн кытаатан бүтүүтүнэн быһаараллар. 18-ы 6-ђа төгүллээтэххэ 108 саас тахсар. 21-и 6-га төгүллээтэххэ 126 саас тахсар. Ол аата киһи  100 – 120 сыл олођу олоруохтаах эбит. Ону баара, айылђа тэтимиттэн тахсан өйбүт-санаабыт, эппит-сииммит улэтин кэһэн,  дьадаңыбытыттан сиэттэрэн бэйэ бэйэбитигэр, тулалыыр эйгэбитигэр сатаан сыһыаннаспакка, кыыһырарбыт-тымтарбыт элбэђиттэн, аһылыкпытын таппакка, улэлиирбитин-сынньанарбытын дьүөрэлээбэккэ, буккуллан кылгас үйэлэнэр быһыылаахпыт. Саха эр киһитин орто сааһа 59 сылга тэңнэстэ. Аан дойдуга бастың доруобуйалаах омугунан финнары ааттаатылар, эмиэ хоту дойду олохтоохторун. Кинилэр олох олорор орто саастара 80-тан тађыста.

Киһи олођор сыһыаннаах көлүөнэ диэн 25 сыл кэриңэ кэми ааттыыр өйдөбүл баар. Бу 4 кэми холбоон киһи үйэтэ диэн ааттыыбыт. Ол эрэн ити кэм ис туругун бөлөһүөгүн билбэппит. График оңорон сабађалаан эттэххэ, бастакы 25 сыл үүнүү, иккис 25 сыл ситиһии, үһүс 25 сыл тэңнэһии, төрдүс 25 сыл – кэхтии диэххэ сөп буолуо. Дьон-сэргэ сэһэнин иһиттэххэ ити кэми ойуулуур үгэ баар. Бу үгэ дойдубут дьонун-сэргэтин билиңңи туругун ойуулуур диэххэ сөп. Сахалар дойду дьонуттан туох да уратыбыт суох, бүгүңңү турукпут тэң сыһа. Мантан инньэ, олохпут культуратын уларыппатахпытына, хаалан да бардахпытына көңүлбүт. Быһа холуйан эттэххэ 99%-мыт дьадаңыбыт, ол иһигэр 60%-мыт тэрилтэ хамначчыттарабыт, 40%-мыт бэйэтин күннээђи иһин эрэ көрүнэн олорор. Бу былааспыт үйэттэн үйэђэ түөрэ-лаңкы дьаһайан биһиги туспутугар үлэлээн кэлбит үлэтин түмүгэ. Дьадаңы киһи өйө-санаата татым, сырдык ыра санаата кыарађас, үбэ-харчыта тиийбэт, ол иһин бу үгэ олох билиңңи кырдьыгын кэпсиир буолан дьоңңо сэңээриллэр. Санаабыт санаађын олоххо киллэриэххин бађарар буоллаххына туруккун бары өттүттэн көрөрүң ордук, онон бу үгэни иитии, үөрэтии дьайыыларыгар сыһыарарбыт олуона буолбатах. Ханнык да былааска син биир бэйэбит ииппит, үөрэппит ођолорбут улаатан тойон-хотун буолаахтыыллар эбээт.

Ол үгэ маннык. Таңара тыынар тыыннаахха 25-тии сылы кэмнээн олох олорорго саас үллэрбит. Киһи эрэйдээх кэнэнэ киирэн биир эрэ көлүөнэ сааһы ылбыт. Сорох кыыллар-сүөллэр, көтөрдөр иккилии-үстүү, уонтан тахсалыыга тиийэ сааһы көрдөөн ылбыттар. 25 сыл ааһыыта киһи өлөөру ыксаан таңараттан тиийэн көрдөһөр: «быыһаа-абыраа, саңа ойох ылан, ођо төрөтөн олох олороору оңостон иһэн өлөр күнүм тирээн кэллэ. Алђаһаабыппын, сааспын эп, саатар ођом улаатарын, киһи буоларын көрүөм этэ»,-диэбит. Таңара: «сааспын үллэрэн бүппүтүм, тугум да суох. Арай сылгы тииһим түһэн хаалла диэн муңатыйар этэ, киниттэн көрдөө»,- диэбит. Киһи сылгыттан өссө биир көлүөнэ сааһы ылан 50-гар диэри көлүүр сылгытын курдук үрүң харађын өрө көрбөккө үлэлээбит. 50 сааһын туолуута эмиэ өлөр күнэ тирээн кэлэр. Өлүөн бађарбат, таңаратыгар тиийэр, үңэр-сүктэр. Таңарата: «ынах ыанан-ыанан уңуохтаах-тириим эрэ хаалла диэн муңун ытыыр этэ, онно тиий»,-диэн субэлиир. 50-тан 75-гэр диэри ынах олођун олорон муңнанан-муңнанан муспут баайын-дуолун, баарын-суођун ођолоро ыан ылаллар. 75 сааһын туолаары олорон толкуйдуур: «олох олорон тугу гынным, тугу ситистим, олох диэни биллим дуу, суох дуу»,-диэн. Олох диэн сынньалаң эбитэ буолуо эбээт, ону билэ илик эбиппин диэн санаа киирэр. Эмиэ таңаратыгар барар, көрдөһөр-ааттаһар. Таңарата: «ыт үрэн-үрэн хал буоллум, киһиэхэ-сүөһүгэ өстөөх мин эрэ буоллум» диэн хараастар этэ, киниттэн сааста эптэр»,- диир. Киһибит ыт сааһын ылан дьэ уоскуйар. 75 сааһыттан ыла ким тугу эппитинэн: аһаттахтарына аһыыр, утуттахтарына утуйар, көһөрдөхтөрүнэ көһөр, бар диэтэхтэринэ барар, кэл диэтэхтэринэ кэлэр буолан хаалан ыт олођун олорор. Бу үгэ киһи хайа да сааһыгар чугас дьонугар-сэргэтигэр туһалаах буоларыттан ордук дьол суох диэн өйдөбүлү тарђатар. Олођу олороруң тухары туһалаах эрэ буоллаххына киһилии сылдьађын, ол чахчы. Орто дойдуга кэлэриң да барарың да дьоһуннаах буолуохтаах. Ол киһилии олођу олороргуттан, иитиллэн киһи буолан, идэђин баһылаан дьоңңо-сэргэђэ сөбүлэппиккиттэн, аатың-суолуң суон сурађырбытыттан бигэ туругуң тутуллар эбит.

Аны айылђа дьаһађар 3, 5, 7, 9, 12 диэн ытык ахсааннар бааллар. Бу ахсааннар уларыйыы-тэлэрийии тэтимин аађарга, сылы, күнү-дьылы  сылыктыырга, төрүүргэ-ууһуурга барытыгар бааллар. Холобур, ођо, эдэр, сиппит, кырдьађас диэн дьон олођу олорбут кэмнэрин арааран быһаарабыт. Ођо баччатыгар тииһэ тахсар, баччатыгар үнэр, хаамар, саңарар диэн арааран быһаарабыт. Киһи аймах ођотун сэттэтиттэн сађалаан оскуолађа биэрэр, сүүрбэччэ сыл көрөн-истэн улаатыннаран баран ыал оңорор. Ол эрэн бу кэмнэр хаһан сађаланалларын, бүтэллэрин чопчу билбэппит. Өбүгэлэрбит сэттэ ахсааны киһи олођун кэмнэрин быһаарарга тутталларын истэн билэбит, ол эрэн сурукка-бичиккэ киирбэтэх. Биһиги аађан-суоттаан көрүүбүтүнэн сэттэ диэн ахсааны киһи улаатан, ситэн-хотон уларыйыытын-тэлэрийиитин сабађалыыр кэрчик кэмнэри тэңниир олук быһыытынан ылыныахха сөп курдук. Бу кэрчик кэмнэр истэригэр киһиэхэ сааһа аастађын аайы атын атын туох дьайыыны оңорон кини дьођурун толору арыйабыт диэн сорук туруоран тугу эмит ситиһиэххэ сөп курдук.

Киһи 7 сааһыгар диэри «ођо сааһа» диибит. Ийэтин, ађатын, аймах-билэ дьонун илиилэриттэн, дьиэлэриттэн-уоттарыттан тэйбэт. 7-тэн 14-гэр диэри «борбуй сааһа» диэн буолар. Улаатар, иһэ-үөһэ, уңуођа-иңиэђэ, саңата-иңэтэ, тулалыыр эйгэђэ сыһыана уларыйарын ааттыыбыт. 14-тэн 21-гэр диэри «ситэр сааһа» диэн этэ-сиинэ, күүһэ-уођа киирэрин бэлиэтиибит. 21-тэн 28-гар диэри «эдэр сааһа» диэн төрүүр-ууһуур кыахтаммытын туоһулуубут. Киһини 28-тан 35-гэр диэри, ыал ађата буолан, олох ыарахаттарын аан бастаан көрсөн, билиитэ-көрүүтэ кэмчититтэн мунар-тэнэр, олох тутулун тобула сатаан туохха барытыгар туруулаһар кэмэ. Ол иһин «туруулаһар саас» диэн ааттыахпытын сөп курдук. 35-тэн 42-гэр диэри эр буолар аналын тобулан булар-талар, байар-тайар, хааччынар ухханыгар ылларар. Онон ити сааһы «байар-тайар» саас диэн ааттыахпытын сөп курдук. 42-тэн 49-гар диэри, олох эндирдэрин туораан, дьону-сэргэни кытта алтыһан билиитэ-көрүүтэ элбээн, ођолоро иитиллэн, улаатан, ситэр саастарын ааһар кэмнэригэр олох диэн тугун-ханныгын быһаарар кыахтанан өйүн түстүүр. Өй диэн олођу билии кээмэйэ диир буоллахпытына, «өйү түстүүр саас» диэн ааттыахпытын оруннаах курдук. 49-тан 56-гар диэри, ођолоро ыал буолан, ођо төрөтөн эһээ оңороллор. Инньэ гынан, бу киһибит ађамсыйан киирэн барар. Онон «ађамсыйар саас» диэн ааттыырбыт табыгастаах буолан тахсар. 56-тан 63-гэр диэри кэмңэ ођолоро байар-тайар санаалаахтар, сиэннэрэ ситэр саастара.  Онон ођолоро тугу тутталларын, тугу ситиһэллэрин, сиэннэрэ оту-маһы тутан-хабан көрө сылдьалларын көрө, сылыктыы сылдьан эдэр сааһын ахтар-саныыр, онтон сиэттэрэн сүбэлии-амалыы сатыыр. Ол иһин «ахтар-саныыр саас» диэн ааттыахпытын сөп курдук. 63-тэн 70-гар диэри ођолоро өйү түстүүр саастара кэлэр, сиэннэрэ эдэр саастара кэлэн төрөөн-ууһаан хос эһэ оңороллор. Хос сиэннээх киһини киһи бары ытыгылыы көрөр, ыйытар-сүбэлэтэр буолар, онон «ытык саас» диэммит дьэ тиийэн кэлэр.

Киһи айылђа ођото, айылђа дьаһађын иһинэн сылдьар, ођону онно уһуйар иитии, үөрэтии үлэтин биир сүрүн төһүүтэ. Сахалар сыл диэн өйдөбүл иһинэн өссө дьыл диэн өйдөбүллээхпит. Дьыл диэн тыл салгыы сайдыбыта дьылђа диэн быһыылаах. Дьон-сэргэ өйүн-санаатын күүркэтэн, сындылђаннаах уһун тыйыс тымныыны туруулаһарга бэлэмнээн, олоххо тардыһар күүскүн күүркэтээри сыл ыарахан кэмин туспа тутан ааттаабыттар. Араас ыарахан дьыллары өйгүнэн-санаађынан, күүскүнэн-уоххунан баһыйан туораан истэђиң аайы дьылђаң тиһиллэн, ситэн-хотон иһэргэ дылы. Дьыл алтынньы уон түөрт күнүттэн ыам ыйын сүүрбэ биир күнүгэр, саңа күөх от үүнүүтүнэн, саңа сыл сађаланыытынан түмүктэнэр. Дьылы этэңңэ туораатыбыт диэн уоскуйан, сындылђаннаах уһун кыһынтан бэс ыйыгар тыын ылан олохпутун салгыыр өйдөбүллээхпит.

Аны төгүрүк сылга кыыл-сүөл төрүүр-ууһуур, кэлэр-барар кэмин билэн сыл кэмнэрин: күһүнү, кыһыны, сааһы, сайыны хас биирдии күнүнэн арааран, кэрчик кэмнэргэ үллэрэн олохторун оңосторго үгэстэри үөскэппиттэр. Бу үгэстэри тутуһан кэми куоттарбакка үлэлээбит-хамнаабыт ыал дьылы этэңңэ туорааннар ођолоругар, кинилэртэн тутуллар кырдьађастарыгар дьолу тосхойоллор эбит. Бу өйдөбүлү олох кылгатан эттэххэ маннык, күн уота күүһүрэн өй-санаа, эт-сиин үлэтэ чэлгийэр кэмигэр үлэлиигин-хамныыгын, кыһын, күн уотун суоһа суођар, ис туругуң муңкурар кэмигэр - тымныыга сынньанађын. Бу үгэстэр аныгы дьоңңо, биһиэхэ, айылђа дьаһађын сүрүн өйдөбүлүн – тэтими өйдүүрбүтүгэр, кини иһигэр киирэн тупсарбытыгар, төлөһүйэрбитигэр, өйбүт-санаабыт арылларыгар, тылбыт-өспүт өһүллэригэр, чэбдигирэрбитигэр, чэлгийэ сайдарбытыгар быһаччы туһалаахтар. Онон айылђабыт тэтимигэр олохпутун-дьаһахпытын, ођолорбутун иитэр-үөрэтэр кыһабытын бүүс бүтүннүүтүн сыһыарыахтаахпыт, ону тутуһан олоруохтаахпыт. Москуба куорат тэтимин билбэт эрээри бүтэйдии ылынан олохпутун оңоһуннахпытына буккуллабыт, мунабыт, сэниэбитин эһэбит, былыргыбытыттан быстабыт, ол аата ыһыллабыт. Мөлтөөбүтү туох барыта үтүрүйэр, үүрэр.

Айылђабыт тэтимин ылыннахпытына салгыы барыахтаахпыт, күүһүрээри, көмүскэнээри. Туруору күүс анатомия, биомеханика уратытын көстүүтэ, ол иһин биирдиилээн эрэ киһиэхэ баар, көлүөнэ ыччакка бэриллибэт. Күүһүрүү диэн чөл олох сүрүн төһүүтүн чэбдигириини, сэниэлээх буолууну ааттыыбыт. Киһи олођор сэниэ туохтаађар да ордук туһалаах. Сэниэтэ суох киһи олођун толору олорор кыађа суох. Илиңңи дойдуларга киһини сайыннарар ньымалар эти-сиини сайыннарар оскуолаларга оңоһуллубуттар. Киһи тус бэйэтин ис сэниэтин салайарга, араас биилээх, уһуктаах эттиктэртэн эчэйбэт, уһун сындылђаннаах үлэни тулуйар буола үөрэтэллэрин телевизорынан көрөн билэбит. Илиңңи дойдулар киһини сайыннарар ньымалара биһиэхэ да син киирэн эрэллэр. Ол эрэн бу ньымалар киһиттэн сүрдээх элбэх кэми эрэйэр буоланнар манаахтар эрэ дьарыгыраллар. Биһиги хас биирдии ођо көрөр садтарга, оскуолађа киһи сэниэтэ сыл хайа кэмигэр, киһи хайа сааһыгар хайдах хамсыырын чинчийэн билэрбит, үлэбитигэр туһанарбыт ирдэнэн эрэр быһылаах. Олох тэтимэ түргэтээн ођо үөрэхтэн сылааргыыра элбээн иһэриттэн сылыктаан этэр эбит буоллахха, ити санаа хайаан да ситиһиллиэхтээх.

Ођо улаатарыгар сотору-сотору уларыйан-тэлэрийэн иһэр. Ити уларыйыылар киһи харађар бырађыллаллар, ону өйдөөн көрөр эрэ эрэйиллэр. Бастаан этэ-сиинэ бөкүнүйэр, онтон уңуођа уһаан синньиир. Киһи ситэр сааһыгар диэри итинник уларыйыылар үстэ – түөртэ буолаллар быһыылаах. Ођо этэ-сиинэ бөкүнүйүүтэ сэниэ мунньунар бэлиэтэ. Уңуођа уһуур көстүүтэ – мунньуммут сэниэтин улаатарыгар барыыр бэлиэтэ. Этэ-сиинэ бөкүнүйбүт ођону араас сүүрэр-көтөр оонньуунан, сылаалаах үлэнэн, спортка сындылђаннаах дьарыгынан сылаппаккын. Аһаата, утуйда да сылайбыта ханна да көстүө суођа. Оттон уңуођа уһаан эрэр ођо тугу да үлэлээбэккэ сылдьан сылааргыыр. Мээнэ сүүрбэт-көппөт, биир сиргэ турарыгар дађаны онно-манна өйөнөн, тайанан турар. Ођо бу кэмигэр спортка дьарыктыыр тренер кинини үрдүк таһымнаах күрэхтэһиигэ кытыннарара сыыһа. Хас да сыл-хонук мунньуммут сэниэтин ис органнара, уңуођа-иңиэђэ улаатарыгар биэрэ сылдьар киһи уйулђата хамсаан бэйэтин сэнэнэн киирэн барыан, уңуођа алдьаныан, куттас буолан хаалыан сөп. Онон ођону оонньоторго, үөрэтэргэ, үлэлэтэргэ, дьарыктыырга ођо ис туруга уларыйар-тэлэрийэр кэмнэрин билэр хас биирдии төрөппүт, иитээччи, учуутал, тренер бастакы соруга. Аныгы дьон хааммыт буккуллан «генетическэй вспышка» диэн эт-сиин, өй-санаа сайдыыта айылђа айбыт тэтимиттэн түргэтээн хаалар быһыытыгар-майгытыгар ылларан эрдэ ситэн хаалар дьоммут элбэхтэр. Ол иһин, ити кэм үс эбэтэр түөрт диэн чопчу этэр уустук.

Ити үөһэ этиллибит көрүүлэргэ наука тиийэ илик уонна сотору кэминэн быһаара охсоро биллибэт. Ол оннугар наука ођо кыра сааһыгар уларыйар-тэлэрийэр көстүүлэрин быһааран киһини сайыннарар эркээйи олохтоноругар улахан төһүү биэрдэ. Ол маннык. Ийэтин иһигэр үөскээбит ођо сэттэ ыйыгар мэйиитин сайдыытын алта уон бырыһыанын ситэр буолан сэттэ ыйдаађар төрөөбүт ођо тыыннаах хаалар эбит. Аны ођо үс сааһыгар мэйиитин сайдыытын ситиитэ ађыс уон бырыһыанын ылар эбит. Ођо мэйиитин сайдыыта ийэ санаата сырдыгыттан, көнньүөтүттэн, элбэхтик күлэриттэн-үөрэриттэн, иэйэн-куойан ыллыырыттан, өлгөм битэмииннээх аһылыгы аһыырыттан, хааман-хамсанан, кэпсэтэн-ипсэтэн көхтөөх олођу ити кэмигэр олороруттан быһаччы тутулуктаах эбит. Ол аата ийэ ођото киһилии киһи буоларыгар кыһаллар буоллађына кинини кытта быыстала суох кэпсэтиэхтээх, киниэхэ анаан ыллыы сылдьыахтаах, эбэтэр намыын, нађыл тэтимнээх, сырдык ыра тыллардаах музыканы куруук истэ, онтон санаатын тупсаран ис иһиттэн үөрэ сылдьыахтаах буолан тахсар. Ађа буолуохтаах киһи кэргэнин санаатын табан куруук үөрдэ, күллэрэ, эрэлин үрдэтэ сылдьыахтаађа сабађаланар. Аны наука быһаарыытынан, киһи тастан киирэр билиитэ ађыс уон бырыһыана харађынан, уон бырыһыана кулгаађынан, биэс бырыһыана амтанынан, онтон атына таайыынан, түүлүнэн-битинэн киирэр эбит. Ол аата ођо тула сылдьар төрөппүттэр, эбээлэр, эһээлэр, аймах-билэ дьоннор, детсад иитээччилэрэ, учууталлар, тренердэр, ођону кытта алтыһар дьон барылара тутта-хапта сылдьарга, кэпсэтэргэ-ипсэтэргэ, үлэлииргэ-сынньанарга бүүс бүтүннүүтүгэр холобур буолуохтаахпыт тахсан кэлэр.

Дьэ, ити кыһа хас биирдии ођолоох ыал аайы тарђанан араас сэһэннэр, кэпсээннэр, остуоруйалар, үһүйээннэр саңа үгэстэри үөскэтэннэр ођо мэйиитин сайыннараннар киһилии киһи иитиллэрин ситиһиэхтээх эбиппит. Сахалар түөлбэлээн олорор сирдэрбитигэр учууталтан ордук киэң билиилээх-көрүүлээх дьоммут суох кэриэтэ. Урукку былаас киһини сайыннара сатаабакка, аңардастыы судаарыстыба туһугар үлэлэппит буолан, бэлэм кыра хамнаска сигэнэммит, олођу туруулаһан байылыат олођу ситиһэр быһыыбыт-майгыбыт сүтэн мындыр өй дьоңңо-сэргэђэ киирбэтэх. Мындыр да дьоммут ахсааннаах буолбуттар. Онон ођону кытта, олох кыратыттан, эдэр төрөппүттэр иитэр кыһаларын олоххо киллэрэр, сүбэлиир-амалыыр дьоммут учууталлар кыһыңңы тыйыс тымныы кэмигэр үлэлиэ-хамныа этилэр. Онон хас биирдии оскуола хас сыл аайы иитии туһунан төрөппүттэр конференцияларын тэрийэн суолу-ииһи тэлэр кэмэ кэллэ. Саха сайдыытыгар мантан ордук улахан үлэ суох.

Виктор Ноговицын, үөрэххэ, культурађа, наукађа үлэлэһэр фонда директора,

педагогическай наука кандидата.