Сађаламмыт ситиэхтээх, сиппит сайдан иһиэхтээх

Юрий КРИВОГОРНИЦЫН, Хамађатта

Киириитэ

Ханнык бађар омук бэйэтин историятыгар түһэр-тахсар кэмнэрдээх буолар. Саха омук эмиэ бэйэтин дьылђатыгар элбэх түһүүлэри-тахсыылары көрсөн аастађа. Биһиги бэйэбит историябытын ордук чуолкайдык Дыгын кэмин сађаттан билэбит. Билигин историктар Дыгыны бэйэтин кэмигэр саханы түмэ сатаабыт киһинэн билинэллэр. Оччолорго кини сахалар тумус туттар киһилэрэ буолбута саарбађа суох. Ол да быһыытынан кини саха омук историятыгар киирдэђэ. Онтон салгыы хайдах туох олорон кэлбиппитин балачча үөрэттибит, биллибит. Ол да буоллар история хаамыытын, онно тумус туттубут дьоммут оруолларын аһађастык уонна кырдьыктаахтык көрүүнү сађалаабыппыт оччо ыраата илик. Билигин үөрэх-сайдыы кэмигэр итини барытын быһаа-рар уустуга суох курдук эрээри, дьиң иһигэр киирдэххэ оннук буолбатах. Омук дьылђата уонна хас биирдии киһи дьылђата бэйэ-бэйэлэрин кытта быһаччы сибээстээхтэр. Ол иһин ханнык бађар омук киэн туттар дьонун үйэлэргэ умнубакка өрө тутар буоллађа. Саха дьоно былыр-былыргыттан бөлүһүөк өйдөөхтөрө биллэр. Ол туһунан сахалары чинчийбит учуонайдар бары бэлиэтээн этэллэр этэ. Өбүгэлэрбит ыраађы көрөр, дириң толкуйдаах буолан бачча киэң сири-уоту баһылаан дойду оңостон олордохторо. Нууччалар бастаан кэлиилэригэр сахалар ньүдьү-балайдык киирэн биэрбэтэхтэрэ. Кыра хапсыһыылар кэннилэриттэн торгуйдаһан барбыттара биллэр. Оннук да буолан Дыгын сиэнэ Маһары, Мымах сиэнэ Нохто Ньыыкан, Мэңэ киһитэ Төрөкөй балтараа сыл устата айаннаан тиийэн, нуучча ыраахтаађытын кытта көрүстэхтэрэ. Онтон ыла — төһө да уһук, кытыы сиргэ олордорбут — Арассыыйађа дьалхаан сађаланна дађаны биһигини тумнан ааспат. Ол кэмнэргэ тумус туттар дьоммут төһө сөпкө туттан-хаптан хаалалларыттан норуоппут инники дьылђата тутулуктаах буола турар. XIX уонна XX үйэ быыһык кэмнэригэр Баһылай Никифоров-Күлүмнүүр уонна саха атын үөрэхтээх дьоно көңүлгэ дьулуһуу тыынын сириэдитэн, ону эдэр көлүөнэ саха дьоно Аммосовтаах, Ойуунускайдаах, Бараховтаах салгыы сайыннаран сахалар аан бастаан Арассыыйа судаарыстыбатынан туспа хаһаайыстыба быһыытынан билиниллибиппит, үйэбитигэр аан бастаан өрөспүүбүлүкэ диэн ааттанары ситиспиппит.XX үйэ 90-с сылларыгар Саха сирэ биир бастакынан Арассыыйа иһинэн судаарыстыба буоларын туһунан декларация биллэрбитэ. Ити кэмнэртэн ылата Саха сирэ аңаардас тымныы айылђатынан, көмүһүнэн, алмааһынан эрэ буолбакка, Арассыыйа биир бөдөң, бэйэтэ санаалаах-оноолоох омуктар олорор сирдэрин быһыытынан биллэн барбыта. Ол кэмнэртэн саха омук тумус туттар киһибитинэн Михаил Ефимович Николаев буолбута. М. Е. Николаев, кини үлэтин, олођун туһунан элбэх кинигэ сурулуннађа уонна суруллуођа дађаны. Бу кинигэ Нам улууһун дьонун көђүлээһиннэринэн сурулунна. Кинигэттэн кэлэр көлүөнэ нэһилиэнньэ бэйэтин кэмигэр саханы салайан олорбут киһитигэр хайдах сыһыаннаспытын, кинини хайдах сыаналыырын билиэђэ. Кинигэ кэлэр көлүөнэђэ ананар.

Кинигэни хомуйан таһаарбыт бөлөх:

Ф. Колесов, А. Бурцев, А. Гоголев, А. Гуринов-Арчылан, С. Эверстова 

ЭЛБЭХ СИТИҺИЛИННЭ, СИТИҺИЛЛИЭ ДА

Президент М.Е. Николаев үлэлээбит сылларыгар нэһилиэнньэни социальнай өттүнэн көмүскээһиңңэ анаан аныгы ирдэбиллэргэ толору эппиэттиир, билиңңи олох уратыларын учуоттуур уонна дьиңнээхтик олоххо киирэр бэрээдэк олохтонно. Биһиги норуоппут былыр-былыргыттан кырађа, кыаммакка, кырдьађаска, көмө көрдөөччүгэ болђомто уурар, кыһанар, киэр анньыбат үгэһин бу уустук бириэмэђэ Президеммит М.Е. Николаев салђаан ыытарын үтүөтүк саныыбыт. Ађа дойду сэриитин ветераннара, тыылга Кыайыыны уһансыбыттар, сэрии хонуутугар охтубут уонна төннөн кэлэн баран өлбүт фронтовиктар огдооболоро, үлэ инбэлииттэрэ, инбэлиит ођолор, герой ийэлэр, Чурапчы көһүүтүгэр сылдьыбыттар, онтон да атын категориялар бу ыарахан бириэмэђэ коммунальнай өңө, олорор дьиэ, электро уонна ититэр энергия иһин төлөбүрдэргэ чэпчэтиинэн туһанар, итиэннэ транспорынан босхо эбэтэр чэпчэтиилээх билиэттэринэн айанныыр элбэх бырааптаахтарыттан үөрэбит уонна онно махталбытын биллэрэбит. Россия үгүс регионнарыгар холоотоххо, биһиги республикабыт бу ыарахан кэмңэ экономическай уонна өй-санаа өттүнэн айгыраабакка, төһө кыалларынан дьон-сэргэ олођун таһыма түһүүтүн өрө тардан этэңңэ туораан эрэбит. Сахабыт сирин инникитин эрэллээхтик көрөбүт, араас омуктар эйэлээхтик-иллээхтик олоробут. Республикабыт олођун кырдьыктаахтык бары өттүнэн ыараңнатан көрөр буоллахха бу кэлин биэс сылга элбэх оңоһулунна, өссө үгүс үтүө сађалааһыннар баар буолуохтара.

Улуус ветераннарын совета. «Эңсиэли»,1996 с., ахсынньы 20 к. 

КИНИ ААТЫНАН КИЭН ТУТТАБЫТ

Мин бэйэм олохпор 17 сыл устата оройуон Советын исполкомун солбуйар председателинэн үлэлиир сылларбар Михаил Ефимович Саха АССР Министрдэрин Советын Председателин солбуйааччынан үлэлиир кэмиттэн билэбин. Үлэђэ хайдах курдук ирдэбиллээђин, дьоһунун, алын сүһүөх салайааччыларга болђомтолоох сыһыанын, салайар үлэђэ тирэх буоларын астына бэлиэтиибин. Биир кыһын тохсунньу ыйыгар тымныы үгэннээн турдађына, Дьокуускайтан Намңа кэлиитигэр электрическэй уот ситимигэр авария буолан оройуон улахан кыһалђађа киирбитэ. Сорох тэрилтэлэрбит тоңуулара тахсыбыта. Ол кэмңэ оройуон Советын председателэ ыалдьан балыыһађа сытара. Онон балаһыанньаны түргэнник туоратар сорук ССКП райкомун секретардарын кытта солбуйар председательгэ, ол аата миэхэ, сүктэриллибитэ. Онно Михаил Ефимович Уус Алдан оройуонугар командировкађа сылдьан, миэхэ иккитэ сибээстэһэн сүбэ-ама, тирэх буолбутун билиңңэ диэри умнубаппыт, туһугар олус улахан кыһалђа этэ. Республика, оройуон салалтатынан барыта этэңңэ быһаарыллыбыта. Олођум кэлин сылларыгар, пенсияђа тахсан баран, 12 сыл улуус ветераннарын советын председателинэн үлэлээтим. Бу үлэлиир кэмнэрбэр Михаил Ефимович Ађа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарыгар, тыылга үлэлээн кыайыыны уһансыбыттарга болђомтотун уурарын эппинэн-хааммынан билэбин. Биир түгэңңэ оройуоммутугар тахса сылдьан, улуус ветераннарын совета детсад, оскуола ођолоругар, улуус ыччатыгар Улуу сэрии тематыгар сөптөөх үлэни ыытарбытын, онон патриотическай иитиигэ болђомто уурарбытын биһирээбитэ уонна Ађа дойду Улуу сэриитигэр биир да саха саллаата Ийэ дойдутун таңнаран биэрбэтэђин ис дууһатыттан астынан бэлиэтээбитэ. Онтон ылата мин улууһум хас биирдии сэрии кыттыылаађын ис сүрэхпиттэн долгуйан, уйадыйан көрсөбүн уонна ол санаабын ыччаттарга тириэрдэргэ кыһаллабын. Улуу Кыайыы 60 сыллаах үбүлүөйүнэн сибээстээн, 2005 сыл ыам ыйын 3 күнүгэр «Ађа, ийэ сылаас тапталын билбэтэх сэрии тулаайахтарыгар өйдөбүнньүк» диэн мраморга суруллубут суруктаах мэңэ таас Кыайыы скверигэр туруоруллубута. Мэңэ тааһы Хаңаластан тиэйэн ађалбыттара. Тааһы мин Булгунньахтаах оскуолатыгар үөрэппит ођом, билигин биллиилээх суруйааччы Павел Харитонов-Ойуку булан бэлэмнээбитэ. Мэңэ тааһы туруорууга сэрии кыттыылаахтара, тулаайахтара ыңырыллан сылдьыбыттара. Бу бэлиэ түгэн тэрээһинигэр Республика бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаев кыттыыны ылбыта, Улуу Кыайыы 60 сылынан истиңник эђэрдэлээбитэ уонна президенниир кэмигэр бэйэтин иннигэр туох соругу туруорунан үлэлээбитин кэпсээбитэ. Ол бэйэтин иннигэр туруоруммут соруктарынан биһиги Сахабыт сирин государственноһыгар, экономикатыгар, социальнай олођор бөдөң үлэлэр ыытылыннылар. Ити үлэлэри быһаарарга ыччат үөрэхтээх буолуохтаах диэн соругу туруорбута, ону биһиги бары билэбит. Төһөлөөх саха ыччата Россия, тас дойдулар биллиилээх үөрэђин тэрилтэлэригэр үөрэннилэр, үөрэнэ сылдьаллар! Ити сорук түмүгүн Саха II Конгреһыгар астынан бэлиэтээтэ. Ол курдук, уон сыл анараа өттүгэр үрдүк үөрэхтээх ыччат 32000 эбит буоллађына, бу ахсаан 10 сыл иһигэр 50000 тэңнэстэ. Ол эбэтэр хас 9 сахаттан биирэ үрдүк үөрэхтээх. Бу биһиги олохпутугар улахан ситиһии буолар. Иккиһинэн, Михаил Ефимович сүрэх операциятыгар болђомтотун уурбутун эппитэ. Михаил Ефимович президенинэн үлэлиир сылларыгар доруобуйа харыстабылыгар төһөлөөх үгүс үлэлэр ыытыллыбыттара буолуой! Аныгы аппараттарынан хааччыллыбыт саңа балыыһалар, улахан дьоңңо, ођођо аналлаах медицинскэй кииннэр, кырдьађас дьоңңо аналлаах балыыһа төһө ыарыһађы өрүһүйбүттэрэ буолуой! Биһиги эмчиттэрбит сүрэххэ, мэйиигэ операцияны үрдүк таһымнаахтык оңороллор, бэл киһиэхэ атын бүөрү олордор буоллулар. Оттон, бастатан туран, сүрэх операциятыгар туруорбут соругун Медицинскэй киин кардиохирургическай отделениетын заведующайа, Саха Республикатын үтүөлээх хирура Петр Иванович Захаров сүрэххэ Саха сиригэр бастакы операцияны оңорон толорбута. Сүрэх операциятын атын киин куораттарга барбакка, дойдубар 2001 сыллаахха оңорторон, тыыннаах буолар дьолу билбит биир киһинэн бу мин буолабын. Онтон ылата 6 сыл ааста, дьон кэккэтинэн олорор, үлэлиир дьолу бэлэхтээбит Саха Республикатын бастакы Президенигэр Михаил Ефимович Николаевка, операциябын ситиһиилээхтик оңорбут кардиохирурбар Петр Иванович Захаровка махталым муңура суох. Михаил Ефимович президеннээбит 10 сылыгар Нам улууһун сайдыытыгар ураты болђомтотун уурар. Кини ити болђомтото биһиги улууспут уонна республикабыт киэн туттар политическай, государственнай, партийнай деятель, республикабыт автономиятын ађата Максим Кирович Аммосов, государственнай, политическай, партийнай деятель Илья Егорович Винокуров ааттарын кытта ыкса сибээстээх. Кинилэр төрөөбүт норуоттарыгар үтүөлэрин үрдүктүк сыаналыыра, төрөөбүт республикаларын дьиңнээх патриоттарынан аађар. М.К. Аммосов, И.Е. Винокуров 100 сыллаах юбилейдара республикађа дьоһуннук бэлиэтэммитэ. Илья Егорович Винокуров 100 сааһыгар Намңа бэйэтинэн тахсан, Илья Егорович олођун, үлэтин туһунан дакылаат оңорбута. Биһиги, намнар, Михаил Ефимович 70 сааһын туолуутугар анаммыт общественность үөрүүлээх мунньађар хайдах курдук Илья Егорович уонна Максим Кирович тустарынан истиңник эппититтэн долгуйдубут, астынныбыт. Михаил Ефимович эппитэ: «Сэрии сылларыгар уонна ол кэннинээђи ыарахан кэмңэ республикабыт былааһын салайбыт Илья Егорович Винокуров туһунан мэлдьи сөђө уонна киэн тутта саныыбын. Кини айылђаттан тэрийэр дьођурдаах уонна төрөөбүт дойдутугар ис-иһиттэн бэриниилээх буолан, Саха сирин норуотун аччыктаан өлүүттэн быыһаабыта». Биирдэ санаан көрдөххө, салайааччы норуотун аччыктаан өлүүттэн өрүһүйүүттэн ордук туох умнуллубат үтүөнү оңоруон сөбүй? Нам киинигэр педколледжпыт үөрэнэр уонна студеннар олорор кэрэ корпустара тутуллубута. Үөрэнэр корпус Илья Егорович Винокуров аатын сүгэр уонна корпус иннигэр Илья Егорович памятнигын туруорбуттара. Бу барыта убаастабыллаах президеммит М.Е. Николаев Илья Егоровичка дириң махтала буолар. Оттон М.К. Аммосов, П.А. Ойуунускай, В.В. Никифоров, Г.В. Ксенофонтов уо.д.а. саха ађа көлүөнэ государственнай деятеллэрин, саха чулуу уолаттарын элбэх хорсун бађа санаалара ол онно киирбитин астынан этэр: «Кинилэр чиэһинэй, сырдык ааттарын үйэтиттибит, «норуот өстөөђө» хара мэңтэн, буржуазнай национализмңа балыйыыттан босхолоотубут». Дьэ, кырдьык дађаны, республикађа кинилэри үйэтитиигэ хайдахтаах курдук дьоһун үлэлэр ыытылыннылар! М.К. Аммосов төрөөбүт Хатырыгар Саха сирин государственноһын музейа кэлэр кэмнэргэ биир дойдулаахпыт аатын үйэтитэ турарыгар эрэллээхпит. Сылын ахсын бу музейга республика салалтата тахсан Республика күнүн муус устар 27 күнүгэр бэлиэтиир үгэһи Михаил Ефимович олохтообутун нэһилиэнньэ махтана саныыр. Улууспутугар бу рынокка киирии ыарахан кэмигэр Дьокуускайга диэри суолбут асфальтанна, улууспут үгүс нэһилиэктэрин олохтоохторугар гаас киирдэ, салгыы үлэ ыытылла турар. Дьон төһөлөөх чэпчэтиилэри олохторугар ылбыттара буолуой? Бу барыта тугунан дађаны сыаналаммат биир дойдулаахтарбыт М.К. Аммосов, И.Е. Винокуров сырдык үлэлэрин Саха Республикатын бастакы Президенин Михаил Ефимович Николаев сыанабыла буоларын билэбит. Нам улууһун олохтоохторо дириңник махтаналлар уонна кини тус олођор, үлэтигэр, дьиэ кэргэттэригэр дьолу-соргуну, бөђө доруобуйаны, өссө да республика инники сайдарын туһугар айымньылаах үлэни бађараллар. 

М.В. Петрова, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Нам улууһун, Ленскэй, Таастаах, Хамађатта нэһилиэктэрин Бочуоттаах гражданина. 

 

 

Протопопов Егор Афанасьевич, Саха республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үлэ албан аата орден 2, 3 степенин, Үлэђэ килбиэнин иһин знак кавалердара, Россия тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна, Оттооһуңңа 20 үйэ рекордсмена, Нам улууһун бочуоттаах гражданина 

 ОлоЋуҢ тухары холобур туттар киҺиҢ биир эмэ буолар...   

Сааһым тухары тыа сиригэр олордум. 45 сыл тырахтарыыстаатым, ол иһигэр 25 сыл тухары оттуур, механизированнай звенону салайдым. Олођум үлэ-хамнас ортотугар ааста. Киһи бу орто дойдуга бэлиэ хаалларара барыта үлэ түбүгүттэн тахсар. Урут да оннук этэ, кэлэр да кэмнэргэ оннук буола туруођа. Мин бэйэм олорон ааспыт кэммиттэн олох кэмсиммэппин. Киэн туттабын. Үлэђит киһи ханнык да үйэђэ убаастанар, толору олођунан олорор. Биһиги кэммитигэр  дьон туһугар, уопсастыба бүттүүнүн туһугар диэн өй-санаа баһыйара. Салалта да оннук хайысханан үлэлиирэ. Үлэлээн ааспыт кэмнэрим биир саамай үтүө өйдөбүлүнэн Михаил Ефимович Николаевтыын алтыһан ааспытым буолар. Михаил Ефимовиһы 1975 сыллаахтан билэбин. Урут Намңа райком бастакы сэкэрэтээринэн таһаарыылаах бађайытык үлэлээбит Степан Платонов миниистирдэр сэбиэттэрин солбуйааччынан үлэлии олорон оһолго түбэһэн өлбүтэ. Ону норуот улаханнык аһыйбыта. Кини оннугар Үөһээ Бүлүүттэн Михаил Ефимович кэлбитэ. Тута норуоттан чугас, үлэһит бађайы киһи буолара биллибитэ. Уонна кини туһунан оннук өйдөбүлү сүтэрбэккэ, өссө дириңэтэн баччааңңа дылы сырыттађа. Киһи киһини убаастыыра, махтанара кэмнээх буолуо дуо. Ол гынан баран ис дууһађыттан, сааһың тухары холобур быһыытынан ылынар киһиң олоххор биир эмэ буолар. Мин Михаил Ефимович Николаевы оннук киһинэн аађабын. Миэхэ эрэ буолбатађа буолуо, үгүс саха дьонугар, бииргэ үлэлээн алтыһан ааспыт дьонугар оннук буоллађа буолуо оңоробун. Билигин онноођор улуус таһымыгар боростуой үлэһит киһи кыһалђатын билэ сатаан, ону быһаара сатыыр киһини көрбөккүн. Онно тэңнээтэххэ Михаил Ефимович сарсыарда тың хатыыта оттуур ходуһађа баар буола охсон, үлэни-хамнаһы ыйыталаһа, сүбэлии-амалыы сылдьара олох атын буоллађа. Киһи тута сэргэхсийэ, эрчимирэ түһэрэ. Улахан тойон тэңнээђин курдук кэпсэтэн, кыалларынан көмөлөһө сатыыра билигин суох. Оо, оччолорго үлэ диэн баран наһаа да өрө көтөђүллүүлээхтик сылдьар этибит! Мин оттообутум тухары 3-тэ механизированнай биригээдэлэр ортолоругар республикађа, 16-та дойдубар, Нам оройуонугар бастаан турабын. Ол наһаа элбэх үлэттэн, үгүс сыранан ситиһиллэрэ. Саамай элбэђи 1990 сыллаахха 1883 тоннаны оттоон турабын. Былааммытын 153% толорон, киһи баһыгар 269-туу тоннаны оттообуппут. Ол кэлин Саха сиригэр 20 үйэ рекордун быһыытынан билиниллэн турар. Ити барыта аңардас биһиги эрэ кыайыыбыт буолбатах этэ. Уопсай өй-санаа, дьон туһугар үлэ-хамнас диэнтэн тахсара. Конкуренция, куоталаһыы диэн бөђө. ”Кыым” хаһыаттан ким хайдах оттоон иһэрин кэтээн олоробут. Оччолорго Ньурбаттан В.С Дмитриев, И Васильев, Хатастан Р. Николаев, В. Исаков, Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан Ойуунускай В.Е., Кэбээйиттэн И. Капитонов о.д.а. атын элбэх диэн хоһуун үлэһиттэрдээх биригээдэлэр бааллара. Намңа Сивцев П.Г, Левин Л.Л уо.д.а. эмиэ күүскэ үлэлээн республикађа биллэллэрэ. Ол сађана республикађа да бастаатаххына улахан бэлэх-туһах диэн суох. Кыра, тугу эмэ кытта грамота биэрэллэр. Биһиэхэ ол да улахан үөрүү буолара. Өй-санаа ол курдук ыраас этэ. Уопсайынан, оччолорго салалта норуокка чугас, уопсай кыһалђанан олорор эбит. Ол кэмңэ улууһу салайбыт Степан Платонов, В.Е.Колмогоров кинилэр кэннилэриттэн үлэлээбиттэр дађаны, обком салалтата Чиряев Г.И о.д.а. өрүү үлэһит дьону кытта көрсөн, кэпсэтэн, дьон хайдах олорорун интэриэһиргээн бараллара. Ол сађана совхоз дириэктэрэ Алексеев Д.Ф эмиэ үлэ бөђө. Биһигини уопут атастаһыннара оройуоннары кэриттэрэн, саңаны киллэрэ сатаан эңин бөђө буолара. Үчүгэйдик үлэлээбитэ. Ол да үрдүнэн, Михаил Ефимович хайдах эрэ ураты буолара. Бађар, кэлин саха омук тумус туттар киһитэ буолуођа таайан эбитэ дуу... Кини курдук хас биирдии дайаарканы, боростуой үлэһиттэри өйүгэр хатаан сылдьар киһи бука ађыйах буолуо. Республика улахан буоллађа, хас киһини барытын өйдүөххүнүй диэх курдук. Хата, Михаил Ефимович умнан бэрт, ааккын ааттаан, били хаһааңңы  эрэ дьыала хайаспытын ыйытан элбэх киһини соһутар. Норуоттан чугас эрэ киһи оннук буолуон сөп. Саңаны-сонуну киллэрэ сатыырын ааһан, илиитинэн-атађынан тутан көрдөђүнэ эрэ табыллара. Биирдэ саңа роторнай косилка кэллэ. Биһиги көрүү-истии бөђө. Оруобуна ону боруобалаары турдахпытына Михаил Ефимович баар буола түстэ. Бэйэтэ эмиэ саңа көрөр быһыылаах. Тэбис тэңңэ ырытыспытынан барда. Онтон косилка хайдах ођустарарын көрө кэнниттэн хааман барса турда. Кэлин саныыбын ээ, роторнай косилка кэнниттэн хаамар кутталлаађын. Тугунан бађар тамнааттыан сөп. Хата этэңңэ ааспыта. Мин үлэлиир сылларбар түөртэ оройуоннаађы сэбиэт депутатынан, уонча сыл уобаластаађы профсоюз комитетын чилиэнинэн талыллан үлэлээбитим. Ол иһин, оччолорго салалта туруорар соругун син өйдүүр этим диэхпин сөп. Боппуруос өрүү биир буолара. Хайдах гынан дьон олођун тупсарабыт диэн. Онтон атын буолуон да сатаммат этэ. Оччотоођу дьон ыраас этибит, бэйэ туһа диэн толкуй кимиэхэ да суођа. Мин билигин да үлэнэн эрэ, эһиил 2008 сылга 70 хаарбар үктэнээри олоробун. Сайынын оттуубун, кыһынын сүөһүбүн көрөбүн. Иллэң буолбаппын. 16 сиэн эһээтэбин. Онон толору дьоллоохтук олордум диэн сананабын. Кэлин Михаил Ефимович Президент буолбутун кэннэ хаста да көрсөн ааспытым. Сорох дьон кыра киһини кытта бэркэлээтэђинэ улаатымсыйан тоңхох гыннахтарына да баһыыба буолааччы. Михаил Ефимович оннук буолбатах. Аргыый кэлэн, киһилии дорооболоһон ”Хайа Дьөгүөр хайдаххыный?” эңин диэн кэпсэтэн-ипсэтэн барааччы. Оччођо хайдах эрэ киһи дууһалыын чэпчии түһэр. Оннук, туох эрэ эрчими киһиэхэ биэрэр эбит, Михаил Ефимович. Испэр кинини сахаларга айыылартан айдарыллан кэлбит киһи дии саныыбын. Уонна эмиэ үгүс саха дьонун курдук сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн туран махтанабын. Сахатын дьонугар, төрөөбүт норуотугар оңорбут үтүөлэрин иһин. Сахалар Арассыыйађа, аан дайдыга дьонтон итэђэһэ суох сананар буолбуппут иһин. Аны өтөр-наар кини курдук норуотун туһугар дууһатын ууран туран үлэлиир, олођун анаан олорор киһи төрүө дуо?

 

КЭЛЭР КӨЛҮӨНЭ КИЭН ТУТТУОЋА

Михаил Ефимович Николаев диэн ааты иһиттэхтэринэ ханна дађаны саха дьоно чэпчии-сэргэхсийэ түһэллэр. Оттон биһиги, намнар, Михаил Ефимовиһы ураты истиңник уонна чугастык ылынабыт. Ол бастакы Президеммит норуотун туһугар дууһатын ууран туран үлэлээһинин Максим Аммосовпыт норуотугар оңорбут үтүөтүн кытта тэңнии тутарбытыттан уонна Нам социальнай-экономическай сайдыытыгар ураты элбэх үтүөнү оңорбутуттан дии саныыбын. Михаил Ефимович Президент дуоһунаһыгар талыллаат, норуоттарын туһугар олохторун кэрэйбэккэ үлэлээбит дьон ааттарын дьиңнээхтик тилиннэрэргэ туруммута. Ол иһигэр саха норуотун государственноһын тутууга бастакы олуктары уурбут Максим Аммосов аатын үрдүктүк тутар дириң ис хоһоонноох үлэ сађаламмыта. Ити, биллэн турар, ыраађы өтөөрөр, ханнык бађар норуот бэйэтин иннигэр улахан соругу туруорунар хаамыыта этэ. Мин өр сылларга комсомол, партия кэккэтигэр үлэлээбитим. Оччотоођу санаабар дьон-сэргэ туһугар элбэх үлэ ыытыллара. Билиңңи курдук тус бэйэ интэриэһэ диэн суох буолара. Онон ол кэмнэргэ үлэлээбит дьон үксэ нэһилиэнньэ, общественность уопсай интэриэһинэн олорорбут. Онтон атын толкуй суођа уонна баар буолуон да табыллыбат этэ. Михаил Ефимович комсомол кэккэтиттэн сађалаан, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтигэр, ССКП обкомугар өр кэмнэргэ үлэлээн, Президент дуоһунаһыгар норуотун туһугар толору кыахтаахтык уонна бэриниилээхтик үлэлииргэ буспут, хаппыт киһи кэлбитэ. Оччолорго Сэбиэскэй Сойуус ыһыллар, Россия саңаттан судаарыстыба тэринэр дьалхааннаах кэмнэригэр Саха сирэ бэйэтин сөптөөхтүк уонна кыахтаахтык көрдөрүөн наада этэ. Ол эксээмэни Михаил Ефимович чиэстээхтик туттарарын ааһан, Россия биир биллэр күүстээх политига буолара биллибитэ. Саха сирин кытта тэңңэ аахсар буолбуттара. Дьон аан бастаан куттанан буолбакка ис сүрэхтэриттэн былаас үрдүкү салалтатын сөбүлээбиттэрэ. Нам куораттан чугас буолан дађаны буолуо, Михаил Ефимович биһиэхэ элбэхтэ сылдьар. Официальнайа да суохтук, сынньана дађаны. Онуоха биирдэ дађаны тойон кэлбитин курдук буолбат, дьон сөбүлүүр, ытыктыыр киһитэ кэлэрэ мэлдьи үөрүүлээх буолар. Итэђэһи-быһађаһы өрүү этэ сылдьар, ол эрэн ол хаһан дађаны мөђөрдүү-этэрдии, киһини өһүргэтэрдии буолбат. Өрүү сүбэ-ама, саңа сонун санааны этии быһыытынан буолар. Норуотун туһугар дьин ис сүрэђиттэн, дууһатын ууран туран үлэлиир киһи үлэтэ олох атын буолар. Саха сиригэр айылђа гааһа булуллубута, хостонон туһађа тахсыбыта ыраатта. Ол эрэн Михаил Ефимович салалтађа кэлиэђиттэн эрэ гаас тыа сиригэр киириитэ сађаламмыта. Бүгүн Нам улууһун өрүс арђаа эңээригэр сытар бөһүөлэктэригэр, Түбэттэн уратыларга барыларыгар, гаас киирдэ. Намңа туох да промышленность суох диэн буолуо, төһө да куораттан чугас буолларбыт, куһађан суоллаах-иистээх оройуонунан биллэр этибит. Ону былыр-былыргыттан саха түөлбэлээн олорор сиригэр, урукку өттүгэр улахан суолта бэриллибэтэх улууһугар, асфальт суол тыргылла сыыйыллыбытыгар бастаан киһи итэђэйиэ суођун курдук этэ. Республикађа биир үчүгэй үлэлээђинэн биллэр, араас талааннаах дьону иитэн таһаарбыт Нам педагогическай училищета хас эмэ сылларга самнайбыт дьиэлэргэ олорбута. Саңа, саатар, биир эмит объект тутулларын туруорсуу элбэх күнү-дьылы бараабыта. Бүгүн Намңа европейскай таһымнаах дьиэђэ-уокка ођолор олороллор уонна үөрэнэллэр. Ити аан бастаан тыа сирэ куорат таһымыгар тэңнээхтик олоруон сөп эбит диэн өйдөбүлү үөскэттэ. Тыа сиригэр үрдүк үөрэх кыһата аһыллан, ситиһиилээхтик үлэлиэн сөп эбит диэн бүгүн ким бађар итэђэйэр. Мин өр сылларга салайар үлэђэ үлэлээтим. Урукку кэмнэргэ, билигин дађаны үксүгэр салалта үлэтин бириэмэтэ сүнньүнэн үөһэттэн кэлэр дьаһаллары толорууга барар этэ, барар дађаны. Ол эрэн Михаил Ефимович аан бастаан айымньылаахтык үлэлиири, наар дьаһалы эрэ кэтээн олорор сыыһатын этэн туран ирдээбитэ аныгы кэм ирдэбилэ этэ. Урут үлэ-хамнас күннээђи кыһалђађа олођуран ыытыллар эбит буоллађына, Михаил Ефимович кэлиэђиттэн үлэђэ уонунан сыллары анаара сатаан сыһыаннаһыы киирбитэ. Бу салалтађа олођу дириңник, ыраађы көрөр лидер салайааччы кэлбитин туоһута этэ. Саха норуотун иннигэр аныгы кэмңэ сөп түбэһэр үөрэђи баһылааһын соруга туруоруллубута. Ити эдэр ыччакка эрэ туһаайыллыбатађа, үлэлээн күөгэйэр күннэригэр сылдьар да дьоңңо ити ирдэбил бириэмэнэн туруоруллубута. Ол да быһыытынан билигин салайар үлэђэ сылдьар дьон сааһыттан тутулуга суох саңа кэм ирдэбиллэригэр үөрэнэбит. Михаил Ефимович Николаев Сахатын сиригэр үлэлээбит кэмнэрэ уһун сылларга кэлэр көлүөнэлэргэ холобур буолаллара саарбађа суох. Бу биһиги норуоппут историятыгар киирбит биир саамай бөдөн личноспыт буолар диэн сыаналыыбын. Мин кинини биһиги биир дойдулаахтарбыт Максим Аммосов, Илья Винокуров курдук таһымнаах саха омук биир саамай киэн туттар уонна туттуохтаах киһитинэн аађабын. Кини бэйэтин харыстаммакка норуотун туһугар үлэлиирэ, олођун норуотугар анаабыта кэлэр көлүөнэ салайааччыларга холобур буола туруођа. Михаил Ефимович курдук дьоннордоохпут биһиги норуоппут Россия дириң толкуйдаах норуоттарыттан биирдэстэрэ буоларын дакаастыыр. Ол туһунан кэлэр көлүөнэ хаһан бађар киэн тутта этиэђэ. к

Дмитрий Корякин, Нам улууһун баһылыга. 

 

В.М. Бочкарёв, тыыл, үлэ ветерана.

Умнуллубат ҮтҮӨлэр

«Нам» сопхуос дириэктэринэн, тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыгынан, агропромышленнай холбоһук (РАПО) бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит сылларым М.Е. Николаев республика тыатын хаһаайыстыбатын миниистиринэн үлэлээбит кэмнэрин толору баттаспыттара. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ оройуон хаһаа-йыстыбаларыгар балаһыанньа хайдађын сиһилии билэрэ, оттон министиэристибэ исписийэлиистэрэ оройуоңңа олус үгүстүк сылдьан, үлэ араас салааларыгар туруоруллубут сорудахтар туолан иһиилэрин хонтуруолга туталлара. Бу өрөбүлгэ ханна да барбакка сынньаныам диэн сырыттахпына миниистир соһуччу илэ бэйэтинэн тахсан фермаларынан, бааһыналарынан кэрийэ барар буоларбыт. Министиэристибэ коллегиятын мунньахтарыгар үлэ туһугар ыйытыы күүскэ туруоруллара. Ол үрдүк эппиэтинэстээх буолуу умнуллубат оскуолата этэ. Ханнык да диэбит, чугастык санаһар коллегия чилиэттэрэ мунньахха киирдэхтэринэ ыйытыылара, ирдэбиллэрэ күүһүрэн хаалара. Коллегияђа миниистир ханнык бађарар соһуччу боппуруостарыгар хоруйдуурга бэлэм буолуохтаађың, арыт «холуйан» эппиэттээһиниң сыыһата тута биллэн тахсан табыгаһа суох балаһыанньађа киирэн халыаххын сөптөөђө. Ол да иһин, хас бирдии фермађа төһө үүт ыанарын, төһө төрүөх ылыллыбытын, ыстатыйаларынан төһө үп-харчы ороскуоттанарын, төһө үлэһит кылааһын үрдэтиммитин өйгөр тутан сиһилии билэргэ күһэллэриң. Михаил Ефимович хаһаайыстыба салайааччыта, исписийэлииһэ саңаны олоххо киллэриигэ дьарыктанар учаастактаах эбэтэр кэлэктииптээх буоларыгар сүбэлиирэ. Ону бэйэтинэн холобур көрдөрбүттээх. «Yүнээйини ылыыга үлэлиэххэ сөптөөх бааһынаны ыйан кулу эрэ», — диэбитигэр Бөтүң сиригэр 42 гектардаах айан суолун кытыытыгар турар, чугас уулаах Сэргэ бааһынатын ыйан биэрбиппит. Кырдьыга, ол бааһынаттан өтөрүнэн үчүгэй үүнүү ылыллыбыта өйдөммөт этэ. Михаил Ефимович бааһына таңастааһынын агротехника көмөтүнэн, ону тэңэ бары үлэтин тус бэйэтинэн хонтуруоллаан ыыттарбыта. Бааһына ньуурун тэңнииргэ рельсэ тимирин СХП олбуоруттан бэйэтэ баран ађалбыта. Yлэни кэлин Россия үтүөлээх механизаторын аатын ылбыт Николай Михайлович Кириллин салайар сиилэстээһиңңэ уонна битэмииннээх от мээккэтин оңорууга үлэлиир звенота толорбута. Сайынын ыһыллыбыт үүнээйи көрүүтүн-харайыытын сотору-сотору миниистир бэйэтинэн тахсан билсэрэ. Күһүнүн икки миэтэрэђэ тиийэр үрдүктээх рапс хомуйбуттара. Урукку өттүгэр оччо көдьүүһү биэрбэтэх бааһынаттан өлгөм үүнүү ылыллыбыта үгүс дьону сөхтөрбүтэ. Бу бааһынаны онтон ыла «Миниистир бааһыната» диэн ааттыыр буолбуттара. Оройуон тыатын хаһаайыстыбатын туругун Михаил Ефимович биир сүрүн болђомтотугар туппута. Сайылыктары туһаныы кэңэтиллибитэ, анал үбүлээһиннэр көрүллэннэр сайылыыр фермаларга таас кутуулаах суоллар оңоһуллубуттара, үрдүк күүрүүлээх элэктэриичэстибэ лиинийэлэрэ тардыллыбыттара, I Хомустаахтан Хатырыкка тиийэ модун күүстээх носуос ыстаансыйалардаах нүөлсүтэр систиэмэлэр үлэђэ киллэриллибиттэрэ, толору механизациялаах сүөһү комплекстара тутуллубуттара. Быһатын эттэххэ, М.Е. Николаев миниистирдиир кэмигэр Эңсиэли уйгу-быйаң хочото буоларыгар саңа кэрдиис кэмин төрүтэ ууруллубута. Михаил Ефимович үлэ дьонугар ураты убаастабыллаахтык сыһыаннаһара. Оройуон аатын-суолун, чиэһин үрдүктүк көтөхсүбүт ыанньыксыттары — Д.Т. Аргунову, Н.Р. Шестакову, Ф.В. Сидорованы, М.Н. Жиркованы, Е.П. Илларионованы, отчуттары — Л.Л. Левини, Е.А. Протопоповы, ођуруотчуттары — М.Н. Лины, И.А. Колесовы тус бэйэлэрин үчүгэйдик билэттиирэ, үлэлэрин көрдөрүүлэрин интэриэһиргиирэ, кинилэргэ сылдьан сэһэргэстэђинэ санаата көтөђүллэн, дуоһуйан барара. Сопхуос  дириэктэрдэрэ: Д.Ф. Алексеев, И.Н. Спиридонов уонна С.С. Алексеев кини эрэнэр, олус итэђэйэр дьоно этилэр.Yлэ түмүктэнэр түгэннэригэр сопхуостар дириэктэрдэрэ, тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыктара дьођус, сыаналаах өйдөбүнньүк бэлэхтэри тутарбыт. Ол болђомто бэлиэтээһиннэрин билигин да олус күндүтүк саныыбыт. Михаил Ефимович президеннээбит да кэмнэригэр Нам сирин умнубатађа, сибээһэ салђанан барбыта.Намнар суолбут куһађанынан аатырар этибит, онтон кини сабыдыалынан, кыһамньытынан, дьаһалынан үрдүк кылаастаах асфальт суолламмыппыт. Тыа сирин гаастааһыңңа республикабыт салалтата ыыппыт кэскиллээх үлэтин түмүгэр Нам сирэ ситэри, тилэри гаастаммыт улууһунан буолла. Намнаађы Педагогическай колледж бэртээхэй үөрэнэр куорпуһа уонна уопсай дьиэтэ тутуллан, республика бары муннуктарыттан ыччат түмсэн үрдүк үөрэђи ылар дьоһун кыһата буолла. 1999 сылга диэри улуустаађы гимназия билиңңи үөрэнэр дьиэтэ, көңдөйө бүтэн баран, үбүлээһин суођуттан тутуута тохтотуллан турбута. Ити сыл балађан ыйын 1 күнүгэр президент М.Е. Николаев Намңа тахсан 1 №-дээх оскуолађа учууталлары мунньан кэпсэтэ олордођуна, гимназия дириэктэрэ В.Н. Попов гимназия үөрэнэр дьиэтэ суођун туһунан эппитигэр, Михаил Ефимович сонно тута көңдөйө бүппүт тутууну ситэрэн үлэђэ киллэрэр наадатын ыйан, Дьокуускайга туһааннаах тэрилтэ салайааччытыгар 2 мөлүйүөн солкуобайы көрүөххэ диэн дьаһал биэрбитэ. Ол күһүнтэн тутуу үлэтэ сађаланан, 2000 сыл ахсынньытыгар үлэ ситэриллэн, гимназия саңа дьиэтэ аһыллыытын үөрүүлээхтик бэлиэтээбиппит.Улуустаађы гимназия 12 сыл үлэлээбитин тухары 337 үөрэнээччини XI кылааһы бүтэртэрэн таһаарда, бүтэрбит ођолор 100% салгыы үөрэххэ киирдилэр. Гимназия 2006 сыллаахха Россия Президенин 1 мөлүйүөн солкуобай суумалаах гранынан нађараадаламмыта.1936 сыллаахха биһиги биир дойдулаахпыт, саха норуотун чађылхай уола Максим Кирович Аммосов Казахстаңңа Караганда уобалаһынаађы комитетын бастакы секретарынан үлэлии сылдьан, оччотоођу үрдүк эппиэтинэстээх партийнай үлэтиттэн бириэмэ булан, төрөөбүт норуотун сайдар кэскилин туһугар кыһаллан, Москвађа Бүтүн Сойуустаађы Киин Ситэриилээх комитет (ВЦИК) II сессиятыгар Сахатын сирин оңоруулаах күүстэрэ сайдар соруктарын туһунан тыл эппитэ. Аны санаатахха, Максим Кирович ол этиитэ төрөөбүт норуотугар кэриэһин тэңэ эбит. Кини эппит ол кэриэһин дьоһуннаах олоххо киллэрээччинэн үлэлээбит сылларын усталарыгар М.Е. Николаев буолар диэн бигэргэтэр омуннааһын буолуо суођа. 

 

Дмитрий Федотович Алексеев, 1989-1995 сылларга райсовет председателэ, улуус бастакы баһылыга. Нам улууһун ытык киһитэ, «Бочуот Знага», «Гражданская Доблесть» уордьаннар кавалердара, Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Российскай Федерация үөрэђириитин туйгуна

ПРИНЦИПИАЛЬНАЙ УОННА БЫҺААРЫЫЛААХ САЛАЙААЧЧЫ

Мин Михаил Ефимовичтыын Ленин холкуоска секретарынан үлэлии сылдьан, биир саас передовиктар мунньахтарыгар эдэр ыччат аатыттан делегатынан бара сылдьан билсибитим. Бу 1956 сыллаахха этэ. Бастаан Нуучча драматическай театрыгар улахан мунньах буолбута, онтон кыттыылаахтары барыларын Чурапчыга Ленин аатынан холкуоска таһаара сылдьыбыттара. Ол сађана тыа хаһаайыстыбатын механизациялааһын саңардыы сађаланан эрэрэ.Аатырбыт отчут Павел Харитонов-Бачыым Байбал техниканан оту тиэйэрин олуһун сөхпүппүт. Оччотоођуга хотоңңо сођотох атынан от тиэйэр буолаллара, биһиги манна стоговоз диэн албас баарын саңа билбиппит. Икки этээстээх тутуулаах, улахан да улахан олбуордаах хаһаайыстыбаны көрөн сонурђааһын бөђө! Онтон киэһэ үчүгэй бађайы концерт көрбүппүт. Ађыйах сыл иһигэр, биһиги дьон, саңаттан саңаны арыйан, түргэн хаамыынан сайдар олођу тутуохпут диэн түһээн да баттаппат буоллахпыт.Кэлин кылаабынай зоотехнигынан, биригэдьииринэн, сопхуос дириэктэрин солбуйааччынан, онтон сопхуос дириэктэринэн үлэлии сылдьан Михаил Ефимовичтыын куруук алтыһар этибит. Мин харађым далыгар кини көннөрү специалистан миниистиргэ тиийэ үүнэн-сайдан тахсыбыта.Ол тухары салайар дьођура тупсан, ирдэбилэ улаатан, специалист быһыытынан уопутуран испитэ. Аңаардас мунньађы хайдах курдук ыытара кини салайааччы быһыытынан биир бастың хаачыстыбатын туоһулуур. Боппуруоһу ону-маны булкуйан ньађайдаабакка судургутук туруорар уонна оннук эппиэти эйигиттэн ирдиир. Онон, мунньахха ханнык бађарар боппуруоска икки саары икки ардынан кэпсээбэккэ, чопчу эппиэти биэрэр курдук бэлэмнээх киириэхтээххин.Yлэһиттэрэ туруорбут соруктарын төһө толорон иґэллэрин куруутун хонтуруоллуур, мэлдьи сопхуостары, биригээдэлэри, звенолары кэрийэн көрөр, кэтиир буолара. Ордук мелиорация, ыһыы боппуруостарыгар, сайыңңы өттүгэр элбэхтик кэлэрэ-барара. Миигин, булчут киһини, кус-таппакка, тайахтаппакка сордуур этэ. Андылыы бараары олордохпуна телефонунан: «Билигин тиийиэм, кэтэс», — диэн хаста да тохтоппуттаађа. Тэңнэһиэм дуо, айылђађа тахсан сынньаныах буолбут былааммын уларытан, фермалары, бааһыналары кэрийсэ барсарым. Михаил Ефимович оңорон таһаарар боодууксуйаны хайдах гынан улаатыннарыахха сөбүн тобулаары, үлэ саңа ньымаларын көрдөөн, эксперимент бөђөтүн ыыттарар этэ. Холобур, ходуһађа насоһунан уу ыстарар этибит, ыһыыга сеялканы туһанар буолбуппут — туох да бэртээхэй үүнүү биэрэр. Авиатордары кытта шефтэһэбит. Араас ньыманан көдьүүстээхтик үлэлээн, биһиги сопхуоспут 3 тыһыынча тоннађа тиийэ сиилэс үүннэрэр этэ. 1975 сылтан биһиги хаһаайыстыбабыт сыах структуранан салаллар буолбута. «Нам» сопхуос бэйэ-бэйэлэриттэн 7-10 километр тэйиччилээх, ол гынан баран телефон, диспетчерскэй сибээстээх үс сельсоветтаах, икки улахан хаһаайыстыбалаах этэ. Ону таһынан үс сүрүн сыах уонна икки сулууспа тэриллибитэ, манна салайааччыларынан кылаабынай специалистар анаммыттара. Бу сыахтар истэринэн элбэх биригээдэ, звено барыта киин салалтанан (централизованное управление) үлэлиир буолбута. Сопхуос үлэтин хайысхата сүнньүнэн үүт ыаһына, хортуоппуй уонна ођуруот аһын үүннэриитэ этэ. Производство бары салааларыгар хозрасчёт киирбитэ. Михаил Ефимович тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар үлэлиир кэмигэр ханнык бађарар дьыалађа эппиэтинэстээх, үлэђэ-хамнаска куруук кыайыылаах-хотуулаах, сөптөөх дьаһаллаах, тэрийэр дьођурдаах салайааччы буолан буһан-хатан тахсыбыта. Чахчы дађаны республиканы салайар кыахтаах киһи этэ, онон 1992 сыллаахха президент буолбутугар мин улаханнык соһуйбатађым. Боломуочуйатын ылан баран, улуустар бастакы баһылыктарын бэйэтэ анаабыта. Намңа миигин талан туруорда, онон соһуччу глава буолан хааллым. Онно былаас, аат-суол эңин диэн өйдөбүл суох, улахан салайааччы буоларгыттан аккаастана эбэтэр астына барбаккын, эн иннигэр улахан сорук, үлэ эрэ баарын билэђин. Аны туран, бу глава, сахалыыта кулуба буоллађа дии, тугу гынарый, тугунан дьарыктанар, хайдах үлэлиэхтээђий? Ким да билбэт, туох да инструкция, быраабыла суох, эгэ, сокуон кэлиэ дуу. Онуоха М.Е. Николаев баһылыктары барыларын мунньан кэпсэппитэ, туохха олођуран хайдах үлэлиирбитин сүнньүнэн быһаарбыта, хараңађа балайдана сылдьыах дьон син үлэбит туһунан уопсай өйдөбүллэнэн, үлэлииргэ тирэх ылбыппыт.Yлэбитин сир реформатыттан сађалаатыбыт. Ол кэмңэ сир былдьаһыга — айдаан бөђө тахсар туруктаах. Аан маңнай «Земельный комитет» диэни тэрийдибит. Сөптөөх салаа көдьүүстээхтик үлэлээн нэһилиэктэр икки ардыларыгар улахан былдьаһык, айдаан тахсыбатађа, сир сөпкө түңэтиллибитэ. Кэлин нэһилиэктэр сирдэрин бэйэлэрэ хаһаайыстыбаларга түңэппиттэрэ. Онтон приватизациялааһын сађаланна. Эмиэ улахан, уһун-киэң, сындааһыннаах, сылаалаах үлэ. Государство ыһыллан, сүөһү-ас, баай-дуол ыскайданан — оччођо улахан уларыйыы этэ. Биир кэмңэ мађаһыыңңа туох да табаар, бородуукта суох буола сылдьыбыта. Бу ыарахан балаһыанньаттан тахсаары нэһилиэнньэђэ талонунан ас биэрии систиэмэтин тэрийбиппит. Онтон барыта аа-дьуо орун-оннугар түһэн, документация үлэтэ ситэн-оһон, дьэ, сүрүн үлэ барда. Гаас үгүс нэһилиэктэргэ маассабайдык киириитэ сађаламмыта. Республика бюджетын харчытынан тутуу бөђөтө сађаланна — асфальт суол, «Таастаах-Кэңкэмэ» муоста, улуустаађы гимназия, Партизаңңа, II Хомустаахха, Хатырыкка спортсаалалар, Ап­пааныга, Хатырыкка сынньалаң-спорт сайыңңы комплекстара үлэђэ киирбиттэрэ, Модукка, Партизаңңа, Көбөкөңңө учаастактаађы балыыһалар дьиэлэрэ тутуллубуттара. Бырађыллыбыт дэриэбинэлэри сөргүтүү программата олоххо киирбитэ, ол чэрчитинэн II Хомустаах, Салбаң нэһилиэктэрэ атахтарыгар турбуттара, онтон Таастаах иккиһин тиллибитэ.Yөрэхтээһиңңэ улахан сайдыы барбыта, Салбаң, Таастаах, Партизан уонна Түбэ нэһилиэктэригэр ситэтэ суох орто оскуолалар базаларыгар орто оскуолалар аһыллыбыттара. Намнаађы педучилище проектааһына, үбүлээһинэ республикађа тутуу былааныгар киирбитэ. Проектааһын 1992 сылга бүтэн, 1995 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр бастакы свая түһэриллибитэ. Барыта 6 орто оскуола, 4 ситэтэ суох орто, 1 начальнай оскуола аһыллыбыттара. Нам орто оскуолатыгар гимназия баар буолбута, Хамађаттађа М.Е. Николаев көђүлээһининэн Саха-французскай оскуола тэриллибитэ, оскуолаларга телестудиялар үлэлээн барбыттара — бу барыта саңа сүүрээн этэ. Кэлин, дьыл-хонук аастађын аайы, Михаил Ефимовиһы кытта биир сыаллаах-соруктаах, биир кэккэђэ үлэлиир олус интэриэһинэй эбит этэ диэн өйдөөтүм, ол кэми төһө да түһүүлээђин-тахсыылаађын, ыарахаттардаађын иһин билиңңэ диэри күндүтүк саныыбын.

 

Ф. Колесов

ӨЙ ТҮМҮЛЛҮҮТЭ — УЛУУ КҮҮС

ХХ үйэ бүтүүтэ Сэбиэскэй Сойууска улахан уларыйыылар сађаламмыттара. Алмааһыттан, көмүһүттэн, тымныытыттан атын тугунан да соччо биллибэт Саха сиригэр эмиэ саңа олох долгуна биллибитэ. Бастакы быыбардар, былааһы аһађастык кириитикэлээһин... Үйэлэргэ, уонунан сылларга үрүң харађын өрө көрбөккө олорбут норуот уһуктан, саңата иһиллэр буолан барбыта. Саха диэн тылы, арааһа, аан бастаан кыбыстыбакка, киэн тутта саңарар күннэрбит үүммүттэрэ.Хаһан бађар омук дьылђатын күүскэ таарыйар кэмнэргэ кини инники кэккэђэ сылдьар дьонуттан ким эрэ ойуччу, уһулуччу тахсан кэлэр. Ол курдук, ити кэмнэргэ Саха сиригэр эмиэ ону күүтэр дуу, ыйытар дуу икки ардынан өй-санаа үөскээбитэ. Юрий Прокопьевы дьон ылыммата биллибитэ. Ол кэмңэ Михаил Николаев аата балачча иһиллэр буолан барбыта. Тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн олорон тыа дьонугар балачча аптарытыаттаммыт быһыылаађа.Томскайга үөрэнэ сылдьан, 1984 сыллаахха сайын каникулбар дойдубар Арбыңңа кэлбитим кэпсээн барыта миниистир кэлэн барбытын эрэ туһунан буолбут. Ол саас Арбын улаханнык ууга барбыт этэ. Мин ол сађана син үрүңү-хараны ыйдаңардар буолан эрэр этим. Онон, тойон кэлэн барбытын улаханнык баардылаабатађым. Ол эрээри кэлэн барбыт миниистири дьон ураты өрө туппута өйбөр хаалан хаалбыт.Михаил Ефимович Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллан баран, улахан политикађа биллэрдик кыттан барда быһыылаађа. Мин ол сађана коммунистическай идеологияны утарааччы буоламмын урут обкомңа үлэлээбит дьону ылыммат этим. Онон, Саха сирэ бастакы Президенин талар быыбарыгар киһи өйүөх кандидатурата мин санаабар суох курдук этэ. Оччолорго өссө «Эдэр коммунист» хаһыакка М.Е. Николаев саңа баттаныахтаах Сойуус дуогабарыгар позициятын утараммын ыстатыйа суруйбутум. Ону өр сыл Түбэђэ, Арбыңңа сэбиэтинэн үлэлээбит Елизавета Павловна Ильина: «Сахаттан тахсан эрэр улахан киһи диэн кэпсэтэллэр, киһи быһыытынан уруккулартан олох атын», — диэн өйдөбүллээхтик, хайдах эрэ сибигинэйэ сођус эппитин өйдүүбүн.1991 сыллаах атырдьах ыйынаађы путч кэнниттэн политическай балаһыанньа балачча дьэңкэрбитэ. М.Е. Николаев хомуньуустартан аккаастаммыта, Ельцин диэки охтубута биллибитэ. 1993 сыл алтынньытын Хабаровскайга кадрдары бэлэмниир кииңңэ үөрэнэ сылдьан көрсүбүтүм. Онно Саха сиригэр Үрдүкү Сэбиэт ыһыллыбытын уонна сокуону таһаарар саңа уоргаңңа быыбардар ыытыллалларын истибиппит. Ол кэмңэ республика Президенэ ылыммыт быһаарыытын өйүү санаабытым. Кэлэн быыбарга кыттыбытым. Хотторбутум эрээри, онтон элбэх үөрэђи ылбытым. Оччотоођу кэм уратыларынан (өрүү дађаны) былааска саңа ыытыллар политиканы өйдөөбөт эбэтэр утарар дьон былааска кэлиилэрэ буолбута. Урут түһэн эттэххэ, ол Арассыыйађа дьиңнээх демократияны олоххо киллэрэр реформа ыытылларын мэһэйдээбитэ уонна бүгүн Арассыыйа демократическай сайдыы суолуттан атын сођус суолу тутуһарыгар тириэртэ дии саныыбын. Ол да гыннар, ыараханнык да буоллар, дьыала хамсаан барбыта. Кэлин күн-дьыл аастађын аайы Президент норуотун туһугар ис сүрэђиттэн, дууһатын ууран туран үлэлиирин итэђэйбитим.1992 дуу, 1993 дуу сыллаахха Намңа Республика Президенэ кыттыылаах туох эрэ улахан мунньађа буолбута. Онно мин Арбынтан делегат буолан кэлэн кыттыбытым.Оччолорго Намңа хомуньуустар дьайыылара олус күүстээх этэ. Ол мунньахха тыл этээччилэр, үксүлэрэ хомуньуустар, Президени улахан кириитикэђэ тартылар. Мин испэр хайдах биир да киһи Президени өйөөбөтүй дии саныы олордум. Бэйэм тыл этэ үөрэммэтэх буоламмын саңарбатым. Хайдах эрэ хомуньуустар кыайбыт-хоппут балаһыанньалара үөскээбит курдук буолла. Онтон Президент дьон миигин өйөөбөт эбит дии санаан барыыһы диэммин кумаађы ылан, сурук суруйдум. Ис хоһооно «... ити тыл этээччилэртэн ураты дьон эмиэ баарбыт, бу саала үксэ ыытыллар политиканы өйүүр, онон санаађын түһэримэ» эңин диэх курдук быһыылаађа. Бэйэм инники эрээккэ олоробун, сурукпун биэрдим. Киһим ылан аахта. Онтон сааланы кэрийэ көрдө. Бүтэһигэр тылы Президеңңэ биэрдилэр. Трибунађа били хомуньуустар эмиэ сиэн эрэллэр, кыайан эппиэттэһиэ дуо диэх курдук аһына санаабыт киһибиттэн олох атын, бэйэтигэр эрэллээх киһи тахсан саңаран барда. Били үтүктүһэ-үтүктүһэ, кириитикэ бөђөтүн түһэрбит дьоммутун олох саңарбатах курдук оңортоон кэбистэ. Саалађа олорор дьон ол мунньахтан, «дьэ, чахчы киһилэммиппит» диэн сүрдээђин чэпчээн тарђастылар быһыылаађа.1999 сылтан Россияђа политика уларыйар чинчитэ биллибитэ. Саңа дьыл иннинэ соһуччу Борис Ельцин Президент дуоһунаһын Владимир Путиңңа туран биэрбитэ. Салгыы политика ханнык хайысханан салаллан барарын өтө көрөр уустугурбута.Саха сиригэр эмиэ түөрэккэй сођус балаһыанньа үөскээбитэ. Артур Алексеев салалтатынан хомуньуустар, республика Президенин суулларар үлэни сађалаабыттара, ону кытта политикађа сыстыбыттара олох ађыйах сыл буолбут, М.Е. Николаев бэйэтэ өйөөн таһаарбыт дьоно, түгэн көстүбүтүнэн, «былааска тахсан хаалыахха сөп эбит!» диэн сыыһа санаанан салайтаран, эмиэ кинини утары туруммуттара. Инньэ гынан, саха норуотун салалтатыгар хайдыһыы тахсыбыта.2001 сыллаахха Саха сирин Президенин быыбара ыытыллыахтаађа. Ол кэмңэ сахалартан М.Е. Николаевтан атын быыбары кыайар киһи суођа. Ону, кини үһүс болдьоххо бэйэтин кандидатуратын туруорунарын Конституция 67 ыстатыйата мэһэйдиир этэ. Дьиңинэн, ону уларытар уустуга суођа уонна общественнай өй-санаа ону ирдиирэ да диэххэ сөп. Историческай түгэн ити кэмңэ онно олус сөп түбэһэрэ. Кэм-кэрдии ааспытын кэннэ да көрдөххө — оннук. Холобура, Орто Азия республикаларыгар салалталара билигин да уларыйбакка олороллор. Россия Президенэ, быыбардары тохтотон да баран, ити балаһыанньаны учуоттаан, Россия сорох субъектарыгар салайааччылар төрдүс, бэһис болдьохторун олороллор. Ону баара, республика иһигэр «омук уопсай интэриэһэ» диэни аахсыллыбат былаас былдьаһыыта сађаланан, түмүгэр тиийэн, сахалар Саха сирин салайарбыт тохтообута.Намңа политиканы ырыта сатыыр дьон түмсэн, дойдуга, республикађа ыытыллар политиканы илдьиритиһэр, сүбэлэһэр, дьүүллэһэр идэлээх этибит. Нэһилиэнньэђэ оччолорго Михаил Ефимович үһүс болдьоххо турарын ирдиир өй-санаа үөскээбитэ. Ол саас биһиги Тимофей Румянцевтыын, түгэн түбэстэђинэ, Михаил Ефимовиһы Намңа ыңырарга сүбэлэспиппит уонна толкуйбутун Александр Николаевич Ким-Кимэңңэ этэн, илдьиппитин тиэрдэригэр көрдөспүппүт. Өр күүттэрбэтэђэ, Михаил Ефимович илдьиппитин ылынан тахсарын биллэрбитэ. Ону улуус баһылыга А.Н. Дьяконовы кытта сүбэлэһэн баран, Модукка Максим Аммосовтаах олорбут кыһыңңы кыстыктарыгар тутуллубут балађаңңа ыңырарга быһаарыммыппыт. Онно, нэһилиэктэртэн эдэр баһылык солбуйааччыларын, Ил Түмэн депутата Гаврил Местниковы, Модут баһылыга Е.Н. Дьяконованы ыңырбыппыт. Оһохпутун аһатан, үүттээх чэй иһэ олорон, буолаары турар политическай хамсаныыларга бэйэбит санаабытын тириэрдибиппит. Онно Михаил Ефимович туох да диэн хардарбатађа. Кэпсэтии олох-дьаһах, үлэ-хамнас эрэ тула барбыт курдук буолбута.Оччолорго Намтан икки депутаттаах этибит. Бэрэстэбиитэллэр палаталарыгар Местников Гаврил Гаврильевич уонна үөһээ палатађа Ларионов Егор Михайлович. Ил Түмэн депутаттарын иһигэр М.Николаевтан былаас былдьаһар, кылгас толкуйдаах үлэ сађаламмытын истэ, билэ сылдьабыт. Онон, сорох депутаттар быыбардааччыларын тылларын ылыныахтара диэн кэнэн сођус санаа баара. Инньэ гынан, Нам улууһун быыбардааччыларын улахан аңаарын аатыттан (6000 кэриңэ илии баттааһын хомуллубута) икки депутаттарбыт уонна Ил Түмэн ааттарыгар сүрүн сокуон 67 ыстатыйатын көннөрөр туһунан көрдөһүү сурук киллэрбиппит. Онуоха биһигини ким да күөттээбэтэђэ, ол хамсааһын дьиң-чахчы алларааттан тахсыбыта. Дьон бэйэлэрэ бађа өттүлэринэн туруммуттара долгутуулаах бађайы этэ. Хомойуох иһин депутаттар норуот санаатын ылымматахтара, хата дьэ өссө эбии сэтэрэн туран былааһы былдьаһыы сађаламмыта. Ол сађана политическай үлэђэ уопут суох буолан санаабытын кыайан турууласпатахпыт.   Михаил Николаев норуотугар туох үтүөнү, мөкүнү оңорбутай диэн билигин да ырыталлар, кэнэђэһин да ырытыахтара. Биллэн турар, сэбиэскэй систиэмэђэ төрөөн, онно иитиллэн, кини биинтигэ буолан үлэлээбит киһи, тута олођу атын харађынан көрөрө уустук, кыаллыбат да диэххэ сөп. М.Е. Николаевы кириитикэлээччилэр, ордук кырдьађас көлүөнэ дьоно, кини саңа олођу толору өйөөбүтүн ылымматтар. Кинилэри өйдүөххэ сөп. 70 сылы быһа аан дойду сайдыытын туһунан тугу да көрбөккө-истибэккэ, атын олођу билбэккэ, наар биир идеологияђа иитиллибит ханнык бађар киһи олођу саңалыы таңан оңорууну кытта тута сөбүлэспэтэ өйдөнөр... Дойду социальнай-экономическай балаһыанньатын уонна саңа рыночнай экономикађа киирии реформата тођо сађаламмытын өйдөөбөккө, сопхуостары ыста диэн буруйдуохха эмиэ сөп.Ол эрээри, Михаил Ефимович Арассыыйађа баар тэңнээхтэриттэн ыраађы көрөн уонна норуотум туһа диэн дууһатын ууран туран үлэлээбитин ким да мэлдьэспэтэ буолуо. Ону кини олоххо киллэрбит уонна киллэрэ сатаабыт санаалара, идиэйэлэрэ Арассыыйа таһымыгар, дьэ, киирэ сатыыллара көрдөрөр. Михаил Ефимович сахалар, хотугу сир олохтоохторо, олохпутун-дьаһахпытын аан дойду таһымыттан көрө үөрэнэрбитин сађалаата. Кини аан дойду таһымыгар, планета инники кэскилэ хотугу сиргэ хайдах сыһыаннаһарбытыттан тутулуктаађын дакаастыы сатаата.Итэђэһэ суох киһи суох. Итэђэстэр дађаны Михаил Ефимовичка ханна барыахтарай. Оччолорго бүтүн Арассыыйа үрдүнэн тугу гыныахтаахпытын билбэт этибит. Эргэ өйүнэн-санаанан салайтаран сыыһа-халты дьаһаныы ханна да баара.Бастакы президеммитин, Михаил Ефимович Николаевы, Нам улууһун дьоно өрүү күүскэ өйөөбүппүт. Ол сүрүн биричиинэлэриттэн биирдэстэринэн кинини Максим Кирович Аммосовка чугаһатан ылыныы буолара саарбађа суох. Михаил Ефимович улахан политикађа кэлиэђиттэн М.К. Аммосов аатын күүскэ тилиннэрбитэ. Билигин Республика күнүгэр Максим Аммосов дойдутугар Хатырыкка Республика Президенэ кини пааматынньыгар сибэкки уура кэлэрэ үгэскэ кубулуйда. Ол эрээри, Нам дьоно Михаил Николаевы тођо өйөөбүттэрин аңаардас итинэн эрэ быһаарар татым. Нам — былыр-былыргыттан Саха сирин биир тутаах улууһа. Нууччалар бастаан кэлиилэригэр Дыгыны кытта Нам тойоно Мымах сахалар биир улахан киһилэрэ буоларын билбиттэрэ. Сахалар нуучча ыраахтаађытыгар аан бастакы сырыыларыгар үс сахаттан биирдэстэрэ Нам киһитэ Нохто Ньыыкан этэ. Өссө ол үс киһиттэн Алексей ыраахтаађы чопчу Ньыыканы ылыммыта историяђа хаалбыт. Онон, ол сађаттан Нам дьоно Саха сирин таарыйар боппуруостарга уһуктађастар диэххэ сөп. Биллэн турар, 1990-с сылларга Арассыыйађа сађаламмыт демократическай хамсааһыны өйөөһүн Намңа күүстээх этэ. Кэлин Арассыыйађа ыытыллыбыт быыбардар түмүктэринэн көрдөххө, Саха сиригэр, Арассыыйађа дађаны демократия иһин ойуччу элбэх куолаһы биэрээччи — Нам улууһа.Онон, Эңсиэли хочотун дьоно-сэргэтэ М.Е. Николаевы өйөөһүннэрин биир сүрүн биричиинэтинэн кини Арассыыйађа демократическай тутул туругурарын иһин туруммутун биһирээһин, саха тумус туттубут дьоно былыр-былыргыттан бырааптарын туруорсубуттарын, көңүлгэ дьулуспуттарын салђааһына буолар. Ону таһынан, Михаил Ефимович саха омугар өтөр-наар үөскээбэтэх дьиңнээх тумус туттар киһитэ, лидерэ буолбутун билинии буолар.М.Е. Николаев дьалхааннаах кэмнэргэ оруолугар, Президент быһыытынан ыыппыт үлэтигэр кэлин история сыананы туруоруођа. Оттон биһиги билиңңи кэмңэ тугу көрбүппүтүнэн сыана быһабыт. Туох кистэлэ кэлиэй, үөһэ этиллибитин курдук, кини үлэлээбит кэмнэрин биһирээбэт дьон суох буолбатахтар. Уонна кырдьык, аңаардастыы, барыта үчүгэй этэ диир эмиэ сыыһа буолуо. Ол эрээри, Михаил Ефимович курдук норуотун иннигэр толору эппиэтинэһи сүгэ сылдьарын өйдөөн, норуотун туһугар дууһатын ууран, олођун анаан туран үлэлээбит киһи ађыйах буолуо.Михаил Ефимович өйүн-санаатын барытын саха омуга дьиң чахчы аан дойду таһымынан толкуйдууругар, онон көрөн, дьүөрэлээн, инники дьылђаны түстүү сатыырыгар салайда. Кэлэр үйэлэрдээђи көлүөнэ саха дьоно, ааспыт олохторун историятыгар Михаил Ефимович Николаевы, саха омук бастакы Президенин саха биир саамай дьоһун киһитинэн ааттыылларыгар мин саарбахтаабаппын. 

 

Василий Петрович Иванов, Саха государственнай педагогическай академиятын ойуулуур-дьүһүннүүр искусствођа отделениетын уонна кафедратын сэбиэдиссэйэ, педагогическай наука кандидата. 1989-2003 сылларга Намнаађы педколледж директора, РФ оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Нам, Уус Алдан улуустарын бочуоттаах гражданина

АСТЫНАБЫН, КИЭН ТУТТАБЫН

Михаил Ефимович Николаевы — биһиги бастакы президеммитин кытта кини өрөгөйдөөн үлэлии сырыттађына ађыйахта да буоллар алтыһан, кини оңорбут киэң былааннарыттан биир түһүмэђи олоххо киллэрсибиппин олођум биир бастың ситиһиитин курдук саныыбын.Михаил Ефимович бастаан биһиэхэ 1990 сыллаахха РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр депутакка кандидат быһыытынан Саха Республикатын Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун председателинэн үлэлии олорон, Намңа тахсан быыбардааччылары кытары көрсүһүү бэрээдэгинэн сылдьыбыта. Оччолорго биһиги сүрүн кыһалђабыт үөрэнэр таас дьиэни туруорсуу, туттарыы этэ.Кырдьыга да, биһиги училищебыт 50-с сылларга тутуллубут эргэ базађа үлэлии олорбута. Сүүрбэччэ дьиэнэн сүүрэ сылдьан үөрэнэн, үлэлээн, олорон кэлбиппит. Сођурууттан сылдьар дьон «бараактарга олороллор, үлэлииллэр» диэн тиийэн кэпсииллэр этэ. Ону биһиги өссө өһүргэнэ сођус истэрбит. Дьэ, кырдьык, XXI үйэђэ үктэнээри олорон ыччаттарбытын итинник усулуобуйађа үөрэтэрбит, олордорбут олус хомолтолоох да, кыбыстыылаах да курдук этэ.Оччотоођу бириэмэ көстүүтүнэн эбитэ дуу, Намңа тађыстађына биһиэхэ сырытыннарыахтара суођа, норуот хаһаайыстыбатын кыһалђата онноођор элбэх диэн санааттан дьиксинэн, хайаан да сырытыннаран, көрсүһүннэрэн, кыһалђабытын туруорсарга быһаарынан, тахсыан иннинэ куоракка приемнайыгар сурук киллэрэн биэрбиппит. Бађар, ол иһин буолуо, Намңа тахсаат да, аан маңнай биһиэхэ кэлбитэ уонна 2,5 чаас устата училище дьиэтигэр-уотугар сылдьан, хайдах олорорбутун-үлэлиирбитин олус ымпыктаан-чымпыктаан көрбүтэ биһигини астыннарбыта. Тођо диэтэххэ, наһаа улахана да суох салайааччыларбыт оччолорго диэри итинник иңэн-тоңон биһигини көрбүттэрэ-билсибиттэрэ суођа. Кини тутатына ол үчүгэй, бу куһађан диэбэтэђэ. Арай, дьиэ тутулларыгар сөптөөх эбиккит диэн быһаарбыта уонна быыбардааччылары кытары көрсүһүү бүтүүтүгэр биһиэхэ үөрэнэр база тутуллара сөбүн, бырайыагы оңоро охсор наадатын эппитэ. Онно биһиги сөптөөхтүк эрэ көрүстүбүт дии санаабатахпыт, үлэбитин-хамнаспытын сыаналаата диэн үөрсүбүппүт. Ол туоһутунан ађыйах хонон баран, Михаил Ефимович миэхэ дьиэбэр киэһэ телефоннаан бэрт түргэнник бырайыак оңорторорбор эппитэ уонна ол иннинэ Бэстээх оскуолатын баран көрөрбөр сүбэлээбитэ. Мин олус соһуйбутум уонна үөрбүтүм. Бу аата дьиңнээхтик олоххо киирэр дьыала буоларыгар улахан эрэл үөскээбитэ.Бырайыак оңорторор судургута суох дьыала буоларын биһиги тутууга саңа ылсар дьон бигэтик өйдөөбүппүт. «Гражданпроект» института көннөрү бырайыагы оңоруон бађарбатађа, «индивидуальнайы туруорус» диэн буолта. Ол иһин мин Михаил Ефимовичка хаста да суруйа сылдьыбытым, кэлин Намңа быыбар кэнниттэн тахса сырыттађына, 1990 сыл бүтүүтэ эбэтэр 1991 сыл саңата этэ, быһыыта, көрсүбүтүм. Ол иннинэ Нам баһылыга Дмитрий Федотович Алексеевка: «Киһиң хаппырыыстыыр, сирэр-талар», — диэбит этэ. Мин хаппырыыстыырым, сирэрим-таларым кэлиэ дуо. Тутууга туох да уопута суох буолан, ким туох диэбитинэн сүүрэ сырыттађым. Онтон мунньах тохтобулугар Михаил Ефимович көрсөн: «Дьэ, кытаат, бытааран эрэђин, быһыы-майгы уларыйаары турар, адьас түргэнник бырайыаккын бүтэртэр», — диэбитэ.Дьэ, ол да буоллар биһиги кыайан түргэтээбэтэхпит. Соруйан, «көлүөһэбитигэр мэһэйи уган» бытаардааччылар да бааллар этэ. Онон, бырайыакпыт 1992 сыллаахха бүтэн баран тохтоон, долбуурга ууруллан сыппыта. Ол гынан баран, Михаил Ефимович эппит тылыгар турарын, умнубатын биһиэхэ көрдөрбүтэ. Ол курдук 1995 сылга баһылыктар быыбардарын сађана эмиэ көрсүһүү буолбута. Эмиэ бэркэ иңэн-тоңон көрбүтэ-истибитэ уонна бу сырыыга инники хайдах сайдыахпыт сөбүн наһаа туоһуласпыта. Ол сађана мин бырайыактыыр ньыманан үлэлии олорор, дизайн хайысхатыгар Россия үөрэђин министерствотын экспериментальнай площадката буолбут Нальчиктаађы дизайн уонна технология колледжын үлэтин кытта билсибитим. Онно бырайыактыыр ньыманан Англия уопутунан үлэлии олороллорун олус сэргээбиппит. Ол биһиги көрүүлэрбитигэр сөп түбэһэрин уонна ођођо айар хайысханы биэрэргэ олус сөптөөх ньыма буоларын, манан сайдыахтаахпытын сөп диэн кэпсээбитим. «Арааһа, сөп хайысханы талбыккыт», — диэбитэ уонна 32000 куб. метр объемнаах тутууну 1,5 сыл иһигэр туттарабыт, 1996 сыл балађан ыйын 1 күнүгэр үлэђэ киллэрэбит диэн эппитигэр оччотоођу биһиги колледжпыт дьонуттан ордук дьоллоохтор, арааһа, суох буоллахтара буолуо. Ол тылын кини чахчы толорбута. Олус үрдүк сололоох, эппиэттээх, кыһалђалаах үлэђэ сылдьар киһи биһиги дьиэбит тутуутун балтараа сыл устата тус хонтуруолга тутан, туттаран биир сыл тођус ыйынан үлэђэ киллэртэрбитэ.Кини тутууну үчүгэйдик ыытары уонна чуолаан үөрэнэр, олорор ыччат бэйэтин бириэмэтигэр куоратыттан, тыатыттан тутулуга суох үчүгэй, сөптөөх усулуобуйалаах буолуохтаах диэн тутааччыларга уонна салайааччыларга кытаанах ирдэбили туруорар эбит этэ. Ол туоһутунан икки холобуру ађалыахпын сөп.Ол курдук, үөрэх корпуһа тутуллан бүтүөн иннинэ 1996 сыл сайыныгар президеңңэ сүбэ мунньахха ыңырыллан сылдьыбытым. Урут буоларын курдук, үөрэх корпуһун ис тэрилигэр сакаасчыт «Сахавнешстрой» олус кыра үбү көрбүт. Тэрили, миэбэли подрядчик билэр фирматын нөңүө омук сириттэн ађалаары гынар. Мин туруорсабын. «Үп суох», — дииллэр. Михаил Ефимович онно тутуу уонна үөрэх министерстволарыгар кытаанах ирдэбили туруорбута: «Канадађа тутуу сметатын сыанатыттан ис тэрилигэр, отделкатыгар 40% биэрэллэр, оттон биһиэхэ 4%-ны. Ол аата харчы тааска уонна буорга кутуллар. Маннык табыллыбат. Үбүђа булгуччу эбиң, ођолор сайдалларын туһугар». Дьэ, ол иһин үөрэх корпуһа аныгы миэбэлинэн, станоктарынан, иистэнэр тэрилинэн, компьютердарынан, гиипсэ оңоһуктарынан сөптөөхтүк хааччыллыбыта.Иккис холобур: «Уопсай дьиэ тутуутун бырайыагар хайаан да профилакторийы киллэриң. Тођо диэтэххэ, үксүн тыа сириттэн кэлэр араас кыһалђалаах ођолор олоруохтара, кинилэр хайаан да көмүскэллээх, доруобуйаларын көннөрүнэр усулуобуйалаах буолуохтаахтар», — диэн ирдэбил туруорбута. Хомойуох иһин, кэнники уопсай дьиэ киириитин сађана бырайыакка көрүллүбүт профилакторий үбэ көстүбэккэ олоххо киирбэтэђэ. Билигин ол хостор олох да атын хайысханан туһаныллан тураллар.Дьиэбит үлэђэ киирэрин сађана: «Арааһа, эһиэхэ наһаа улахан дьиэ буолсу дуу?» — диэн ылбыта эрээри, кэлин сылларга биһиги сөптөөх сођустук олорорбутун көрөн, мин санаабар, астынар этэ. Ол курдук, бэрт элбэх делегациялары бэйэтэ да илдьэ сылдьан, анаан-минээн ыытан да көрдөрөр этэ. Биһиги биирдэ да түһэн биэрбэтэхпит. Кини тыа сирин сайдыытыгар уонна үөрэхтээһиңңэ ыытар политикатын көрдөрөр биир тирэх тэрилтэ буолбуппут дии саныыбын. Ол курдук Россия үөрэђин солбуйар миниистирдэрэ Жураковскай, Киселев, Дальнай Восток федеральнай уокуругар РФ Президенин бэрэстэбиитэлэ Пуликовскай, Москва университетын ректора Садовничай, Россия ректордарын холбоһугун солбуйар президенэ Романов уо.д.а. сылдьыбыттара, хайђаабыттара. Мин өйбөр ордук биһиги баар-суох худуоһунньукпут, академик А.Н. Осипов дьиэбит малааһыныгар санаа атастаһарыгар эппит тыллара хатаммыта. Ол курдук, кини: «Мин элбэх сиргэ сырыттым, элбэх араас үөрэнэр, үлэлиир дьиэлэри көрдүм да, бу маннык тас көрүңүн кытта ис хоһооно сөп түбэһэр дьиэни маңнай көрдүм», — диэбитэ. Дьэ, ити улахан сыанабыл этэ. Ол курдук Санкт-Петербургтан сылдьар улахан худуоһунньук, искусство үтүөлээх деятелэ, профессор В.А. Леднев: «Мин аан дойдуну кэрийдим ахан да, маннык анаан-минээн тутуллубут, ис хоһоонугар эппиэттиир үөрэх дьиэтэ, арааһа, Россияђа эрэ буолбакка, Европађа да сэдэх көстүү буолуо», — диэн бэлиэтээбитэ. Оттон, Аляска биир улахан үөрэђин тэрилтэтин директора: «Бу эһиги курдук, мин ођолору үөрэтиэхпин бађарабын да кыалла илик, биһиэхэ технология диэни компьютерга эрэ үлэлэтэбит, ол эрэ барытын баһылыыр. Оттон ођо бэйэтин өйүнэн тобулан, илиитинэн тутан-хабан оңороро ол биһиги сорукпут эрэ, эһиги ону хайыы сах олоххо киллэрбиккит», — диэн бэлиэтээбитэ уонна онтон да атын этиилэр барыта биһиги ылыммыт хайысхабыт сөбүн, ону биһиги бастакы президеммит М.Е. Николаев таба өйдөөн күүстээх өйөбүл оңорбутун туоһута буолбута.Михаил Ефимович кэлин да биһиги үөрэхпит кыһата сайдарыгар тус кыһамньытын уурбута. Ол курдук, Намңа асфальт суол кэлиитин үөрүүтүгэр тахса сылдьан миигин ыңыран туох былааннаахпытын, кыһалђалаахпытын ыйыталаспыта. Мин институт буоларга кадры олохсутуу наадатын уонна үөрэх корпуһугар сөп түбэһэр студеннар олорор уопсай дьиэлэрин тутуу боппуруоһа тирээн турарын эппитим. Ол урут да улахан сорук быһыытынан кэпсэтиигэ турара гынан баран, бу сырыыга олус түргэнник быһаарыллыбыта. Ити балађан ыйыгар этэ. Сыл бүтүөр диэри свая түһэриитин сађалыырга тутуу миниистирэ Ю.Н. Буслаевка уонна улуус баһылыга А.Н. Ядреевка сорудах биэрбитэ. Дьэ, ити курдук Михаил Ефимович биһиги сүрүн боппуруостарбытын олоххо киллэрэргэ быһаарар оруолу ылбыта. Кини республика уонна Россия сайдыытыгар ыыппыт уонна ыыта сылдьар киэң далааһыннаах үлэтигэр үөрэхтээһини сайыннарыы биир саамай сүрүн миэстэни ыларын бэлиэтиэхпин бађарабын. Кини этэринэн: «Yөрэхтээһин — нация духуобунай, социальнай, экономическай култуурата, олох сайдыытыгар сүрүн оруолу ылар, ... нация интеллегэ, үөрэђириитэ, билиитэ кини симэлийбэтигэр уонна сайдыытыгар сүрүн төһүү буолаллар...» («Родом с севера», 92, 93 стр.). Дьэ, ол иһин кини кыра, улахан диэбэккэ ити хайысханан үлэлиир тэрилтэлэри, специалистары, үөрэнэр ыччаттары өйөөн тус сыаллаах, инникини өтө көрүүлээх үлэтин биһиги бары да билэбит. Ордук чуолаан хотугу эргимтэђэ сытар аан дойду бары государстволарын бу эргимтэ киһи аймахха суолтатын, инники оруолун өйдөтүүтүгэр, бииргэ үлэлээһиңңэ, үөрэхтээһиңңэ, айылђађа сыһыаңңа культураларын харыстааһыңңа уонна салгыы сайыннарыыга олус улахан суолталаах үлэни ыытан кэллэ. Ол көһүннэ — биһиги республикабыт ааспыт үйэ 90-с сылларыттан ыла үөрэхтээһиңңэ, искусствођа, культурађа, доруобуйа харыстабылыгар уо.д.а. хайысхаларга иннин диэки күүскэ сайдыытыгар. Биһиги ыччаттарбыт, искусствобыт маас-тардара, спортсменнарбыт олимпиадаларга, конкурстарга, көрүүлэргэ Россияђа эрэ буолбакка, аан дойдуга тиийэ күүскэ тађыстылар, билиниини ыллылар. Ити барыта 90-с сыллартан Россия бастың уонна аан дойду аатырбыт үөрэђин тиһигэр сүүһүнэн, тыһыынчанан ыччаттарбыт үөрэнэн, аан дойду устун сылдьан, көрөр ыырбыт кэңээбитин, өйдөбүлбүт дириңээбитин көрдөрөр. Биһиги, урут хаалыылаах, кытыы, кыра норуоппут дэнэр дьон, билигин аан дойду норуоттарыттан тугунан да итэђэһэ суохпутугар, өссө инники күөңңэ да сылдьыахпытын сөбүн итэђэйэн эрэбит. Дьэ, ити буолар норуоту идеянан, үөрэђинэн уһугуннарыы диэн. Ити М.Е. Николаев сүрүн ситиһиилэриттэн биирдэстэрэ. Николаевы төһө мөхтүлэр, саңардылар этэй, үбү-харчыны соччо-бачча туһата суох тутууларга ыытта диэн. Дьиңинэн, ити университет корпуһа, медицинскай киин, үөрэх, искусство, культура дьиэлэрэ хайдахтаах курдук билигин барыбытыгар туһалыы туралларый? Комдрагмед, Саха театра курдук дьиэлэрэ суох аныгы Дьокуускай суох.Мин саныахпар, итинник тутуулары М.Е. Николаев күүскэ үбүлээбэтэђэ буоллар, саха архитектуратыгар сайдыы арыллыа суођа этэ, оччођо билигин күүскэ тутулла турар бары киэн туттан эрэр республикабыт киинэ да тутуллара балачча атахтаныа этэ. Билигин Саха сирин архитектордарын ситиһиилэригэр суолта биэрэн, Россия архитектордарын салалтата Дьокуускайга анал мунньађын ыытта. Билиңңи Дьокуускайга уонна тыа сиригэр барар үгүс тутуулары мин М.Е. Николаев сађалаабыт үтүөтүнэн салђанар диибин. Онтон атын буолбатах. Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх. Барыта биирдэ баар буолбат. Стратегия былааңңа олођурар. Былааңңа уочарат баар. Онон, уочаратынан барыта иннин диэки барыахтаах этэ. Оннук да баран иһэр. Олох сайдыытынан.Биһиги билиңңи президеммит биһиэхэ уонна Россияђа улахан аптарытыатынан туһаныан туһанар. В.А. Штыров оңорбут уонна көмүскээбит мегапроектара олоххо киирэн республикабыт туһугар күүскэ туһалыылларыгар бађабыт олус улахан. Оттон М.Е. Николаевы, мин саныахпар, киһи туохха да буруйдуура суох. Кини саамай ыарахан, бутуурдаах бириэмэђэ бэйэтин республикатын, норуотун туһугар турууласпыт, чиэстээхтик көмүскэспит уонна инники сайдыыга тириэрдибит билиңңи сахалартан биир саамай уһулуччулаахтара. Онон, мин олохпор кини курдук улахан буукубаттан суруллар ааттаах киһини кытта алтыспыппыттан астынабын, киэн туттабын.  оборудование

 

Егор Иннокентьевич Иванов, Арбын с.

ҮТҮӨ КИҺИ ҮТҮӨ ӨТТҮКТЭЭХ

Михаил Ефимович Николаев эдэр эрдэђиттэн сатабыллаах салайааччы, талааннаах дипломат буоларын бэйэм илэ харахпынан көрөн, эт кулгаахпынан истэн, итэђэйэн турабын.Мин 1984 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан сопхуос Арбыннаађы биригээдэтин ыстаарсай биригэдьииринэн үлэлии сырыттахпына, Михаил Ефимович Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр үлэлиир этэ.Саас ыам ыйын 9 күнүгэр Алдан өрүс уута үрэххэ киллэрэн эрэрин туһунан урут өр сылларга сылгыһытынан үлэлээбит Павел Иннокентьевич Иванов миэхэ биллэрбитэ. Кини Кириэстээх диэн сиртэн атынан киирбит. Ити киэһэ 8 чаас этэ. Бу кэмңэ биһиги субай сүөһүнү ыйаан, бостууктарга туттарыыны саңа сађалыы сылдьабыт. Арбын бөһүөлэгин, Сыгыннаађы, Алдан уруккуттан ылар идэлээх этэ. Инньэ гынан, 1958 сылтан ыла, субай сүөһүнү, ыанньык ынахтары уу ылбат сирдэригэр мырааңңа, «өтөххө» таһаарар үгэс баара.Алдан өрүс ыам ыйын 20-тин диэки эстэр. Өр сыллаах кэтээн көрүү түмүгэ оннук. Оттон 1984 сыллаахха Алдан өрүс эстиитин ыам ыйын 9 күнүттэн сађалаабыта. Бу туhунан араадьыйа, тэлэбиидэнньэ да биллэриилэригэр туох да иһитиннэрии суох этэ. Онон, барыта олус соһуччу буолбута. Оччолорго Арбын биригээдэтигэр 560-ча субай, 300-чэ ыанар ынах, 250-чэ ньирэй баара. Уу кэлэн иһэрин истэммин биригээдэ сэбиэтин мустум уонна механик И.И. Гоголев кустуу баран эрдэђинэ: «Yрэххэ бэлиэ анньан кэтээ», — диэн сорудах биэрдим. Дьонум чаас аңаара буолан баран төннөн кэлэн, уу олус түргэнник кэлэн эрэрин биллэрдилэр.Үлэһиттэри, бостууктары, сылгыһыттары хонтуорађа мунньан, субай сүөһүнү бу түүн көһөрөргө уураах ылынан, тэринэн, үлэ, сүпсүлгэн бөђө. Субай сүөһү бостууктарыгар көмө, аттаах дьону булуу буолла. Бэйэм уонна биригээдэ исписийэлиистэрэ, бэтэрээннэри, ођолору сүөһү бостууктарыгар көмө буоллуннар диэн, ат мииннэрэн, көлөлөөн бэлэмнээтибит. Бэйэм уонна биригээдэ исписийэлиистэрэ, бэтэрээн ођонньоттор көмөлөрүнэн, 4 тыраахтардаах, 10-тан тахса ыңыыр аттаах дьон буолан, 560-ча субай сүөһүнү үүрэн, 20-чэ биэрэстэлээх Кириэстээх диэн субай сүөһү сайылыгар таһаардыбыт. Үргүлдьү сылдьан, сарсыныгар бөһүөлэккэ атынан төнүннүм. Үрэђи баһынан эргийэн кэллим. Бу күн, аны, ыанньык сүөһүнү отордотор икки бырааммытыгар, 10-15 биэрэстэлээх сиргэ, көһөрүүөһүү сүпсүлгэнэ, астара-таңастара, килиэптэрэ кыайтарбакка сүүрүү-көтүү, аймалђан бөђө. Бирээмэ байыаннай балаһыанньа.Күнүс үс чаас сађана, бэрт киэң айдаанынан хоңуннубут. Өрүс уута бөһүөлэк күөллэригэр киллэрэн эрэрэ. Үрэх баһынан таһађастаах тыраахтардар арыычча туораабыттара уонна сүөкэнээт да, ол күн бөһүөлэги нэһиилэ булбуттара.Ыам ыйын 11 күнүгэр уубут бөһүөлэги намтал сирдэринэн эргийэн кэбистэ. Хаалбыт үлэһиттэрбин кытта ферма хотоннорун далыгар хаалбыт оттору, хотон үрдүгэр кэбистибит, тутуу маһын, ГСМ систиэринэлэрин баайдыбыт. Ыам ыйын 12 күнэ үүннэ. «Аргыс» диэн фермађа ньирэйдэр тураллар. Хотон үрдүгэр таһаарар муоста суох. Ону оңоро сырыттыбыт. Уу хотону ылан эрэр, бу кэмңэ сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Константин Евсеевич Сивцев кэлэн: «Куораттан бөртөлүөт иһэр. Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Михаил Ефимович Николаев иһэр үһү, баран көрсөђүн», — диэтэ. Онуоха мин: «Костя, бэйэң көрүс, мин бу үлэттэн арахтахпына үлэһиттэр баран хаалыахтара, барыларын дьиэлэрин уу ылан эрэрэ буолуо», — диэтим. Ньирэйдэр хотоннорун уу ылан, киллэрэн барда, саппыкынан кэһэ сылдьан үүт кутар баахтарга бытархай малы-салы угаммыт, уһаарыллыбыт кирилиэскэ илдьэбит уонна кирилиэс устун көтөђөн таһабыт. Хотон үрдүгэр күрүө оңорбуттар. Ньирэйдэри ол күрүөђэ хаайдыбыт.Михаил Ефимович кэлэн көрдө. Онтон киэһэлик тыа хаһаайыстыбатын управлениетын бэрэссэдээтэлэ В.М. Бочкарев, сопхуос дириэктэрэ И.Н. Спиридонов, ветстанция начаалынньыга И.В. Мачахтыыров, милииссийэ начаалынньыга И.И. Яковлев кэлбиттэр этэ, бөртөлүөтүнэн. Детсад дьиэтигэр мустан мунньахтаатыбыт. Онно Михаил Ефимович ођолору, кырдьађастары бөртөлүөтүнэн Көбөкөңңөһаарда.Уу бөһүөлэги бүтүннүү ылла. Бөһүөлэк устун мотуорканан, оңочонон сылдьыы буолла. Биригээдэ БМК катера Хатыыстаах диэн өрүс биэрэгэр үрэххэ турара. Онуоха эбии БМК, өкүмүлээтэрэ эргэ буолан, кыайан собуоттанар кыађа суођун бу мунньахха старшина Иннокентий Иннокентьевич Сивцев иһитиннэрдэ.Маны Михаил Ефимович оройуону кытта кэпсэтэн, бу бөһүөлэккэ туох наадатын барытын суругунан уонна төлөпүөнүнэн дьаһайан, мунньађынан уураах ылларан, миигин Дьокуускайга ыытан, Мађан пордуттан итии ас, Намтан килиэп, балаакка ађалар гына дьаһайда.Мин Ми-8 бөртөлүөтүнэн Мађаңңа көттүм, тиийэн саппыраапкаланан уонна остолобуойга ас бэлэмнээн улахан тиэрмэстэргэ куппуттарын тиэнэн баран, Намңа түстүбүт. БМК катер өкүмүлээтэрин уонна килиэп бэлэмнэниллибитин тиэйдим. Онтон милииссийэттэн кыра күлүгээнистибэђэ хаайыллыбыт эдэр уолаттары ыллым уонна Арбыңңа көттүбүт.Килиэби отордорунан, субай бостууктарыгар Омойоос уонна Үүттээх бырааннарыгар тарђаттым. Ол көтөөрдөхпүнэ, барарбар Оңойо диэн төрөөбүт өтөхпөр 12 сылгы турара, кэлэрбэр уу улааппыт, сылгылар суох буолбуттар этэ. Өкүмүлээтэри мотуорунан илдьэн, бааржалаах катеры сарсыныгар ађаллылар. Михаил Ефимович 5-6 хонук наар бааржађа сырытта уонна онтон дьаһайда.Мотуок бөһүөлэк дьиэлэрин барытын ылбыта, арай кулууп сыаната эрэ хаалбыта. Дэриэбинэ дьоно үксэ ол сыанађа мустубуттара. Бөһүөлэк тулатыгар сылдьыбыт сылгылар, ааттыын Yрдүк Атах диэн үрдэлгэ тођуоруспуттарын бааржанан бырааңңа таһаардыбыт. Кыстык хотоңңо, Сэргэлээххэ, түөрт ыанньыксыт сүөһүтэ сааһыыр этэ. Ол ыанньык 72 ынађы уонна эмиэ онно сыста тутууга турар 40-чэ ньирэйи хотон үрдүгэр таһаардыбыт. Түөрт ынах ууга мээнэ харбаан баран хаалан өлбүттэрэ. Ынахтары, ньирэйдэри хотон үрдүгэр таһаарыы бэрт уустук уонна ыарахан үлэ этэ. Хотон үрдэ уйуо суођа диэн эмиэ куттал баара. Хата, көмөђө кэлбит милииссийэ үлэһиттэрэ улаханнык көмөлөспүттэрэ.Михаил Ефимович уу, бађар, улаатыађа, онон ньирэйдэри бырааңңа таһаарың диэн быһаарбыта, ону мин уонна олохтоох ођонньоттор утарсыбыппыт, тођо диэтэххэ, быраан аһађас халлаан, хотон суох, уу сотору түһүөхтээх. Бу мөккүөргэ сүбэ мунньах буолла, онно тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга В.М. Бочкарев, М. Аммосов аатынан сопхуос дириэктэрэ Иван Николаевич Спиридонов кытыннылар. Ньирэйдэри үөһэ таһаарар ордук диэн быһаарыы ылылынна. Ньирэйдэри тиэйэн, Алдан өрүһүнэн эргийэн, Омойоос диэн бырааңңа таһаараары (били мобилизацияђа ађалбыт уолаттарбытынан суһаллык күрүө туттарбыппыт) бары тахсан бардыбыт. Арай, (ол кэмңэ Михаил Ефимович баржађа катер старшинатын И.И. Слепцову кытта хаалбыттара) Михаил Ефимович Слепцовка хаһыытаабыт: «Уу түһэн эрэр! Катер «кыһыла» тахсыбыт!» Онтон катеры собуоттаан, үрэххэ сор бөђөнөн киллэрбиттэр этэ. Мин уонна О.В. Бугаев мотуордаах этибит, онон дьону тиэйэн катерга тастыбыт, ити ыам ыйын 18 күнэ буолуо, арааһа. Киэһэлик бөһүөлэккэ айаннаан кэллибит.Уубут улаханнык түстэ. Нэһилиэк дьонун, мобилизацияђа кэлбит оройуон, сопхуос исписийэлиистэрин кытта Михаил Ефимович салайыылаах мунньах буолла. Бу мунньахха уу кэлбитигэр үлэ хайдах барбытын ырытан, уураах ылынныбыт. Уопсайынан, Михаил Ефимович уу содулун туоратыыга туох үлэ барыахтаађын тоһођолоон бэлиэтээтэ, уу кэлиитигэр үлэ сөптөөхтүк барбытын бэлиэтээтэ.Бэйэтин өттүттэн уу бириэмэтигэр бөһүөлэккэ хаалбыт сүөһүлэргэ бөртөлүөтүнэн комбикорм ађалтарбыта, ньирэйдэргэ бороһуок үүт, битэмиин, эмп, балык сыата ађалтаран олус көмөлөспүтэ. Мунньахха, Арбын биригээдэтигар анаан, 4 тыраахтары биэрэбин диэн эрэннэрбитэ.Сарсыныгар уу син түстэ, сылгыһыттары кытта бөртөлүөтүнэн көтөн төһө сылгы хаалбытын бэрэбиэркэлээтибит. Элбэх сылгы ууга барбыт диэн быһаардылар. Ити бөртөлүөтүнэн Михаил Ефимович куоракка төннүбүтэ.Ол кэнниттэн бэс ыйын бүтүүтүгэр Михаил Ефимович илии баттааһыннаах түөрт тыраахтары биэрэр дьаһал мин ааппар кэллэ. Ону мин мэхээнньик Иннокентий Иннокентьевич Гоголевы кытта ыла киирдибит. Манна кыра мэһэй үөскүү сырытта. М. Аммосов аатынан сопхуос дэбиэринэһэ наада диэтилэр. Төннөн тахсан, сопхуостан ону көрдөөбүппүтүн дьаһалта аккаастаан кэбистэ: «... бу тыраахтардары эһиэхэ биэрбэппит, манна хортуоска, бурдук, «морковь» үлэлэригэр наадалар...» — диэн буолла.Мин, куоракка төннөн киирэн, Михаил Ефимовиһы көрүстүм, ону киһим СМРО диэн тэрилтэђэ быһаччы дьаһайда, М. Аммосов сопхуос пуондатын таһынан биэрдибит диэтэ.Ити курдук, икки МТЗ-82, икки ДТ-75 тыраахтары ылбыппыт. Онон, үтүө киһи кэлэн барбыта үтүө өттүктээх, суоллаах-иистээх — түөрт саңа тыраахтар кэлэн, Арбын биригээдэтигэр улахан күүс-көмө буолбута.1984 сыллаађы уу биһиги нэһилиэкпит олохтоохторугар хоромньута балай эмэ этэ — суол муосталарын, хотоннору, тутуу, оттук маһын уһааран барбыта. Үлэһиттэр ол сађана, наар общественнай сүөһүнү быыһыы сылдьар буолан, дьиэлэрэ, таңастара, техникалара ууттан улаханнык эмсэђэлээбиттэрэ. Хата, ол сађана мал-сал страховкаланар буолан, кыра да буоллар харчы ылбыттара.Нэһилиэк олохтоохторо билиңңэ диэри Михаил Ефимович кэлэн, Арбын нэһилиэгин ууттан быыһыырга үлэлэспитин истиңник саныыллар.Мин 1988 сыллаахха лесхоз дириэктэринэн Намңа үлэлии кэлбитим. Ол сыл Михаил Ефимович ССКП обкомун үһүс сэкирэтээринэн ананан үлэлии сылдьан, лесхозка отчуоттуур-быыбардыыр мунньахха балађан ыйыгар райсовет бэрэссэдээтэлэ Василий Никифорович Жирковтуун сырыттылар. Мунньах кэнниттэн хаалан, кэпсэтэ олорон, Михаил Ефимович: «Василий Никифорович, каадыр суох диигин уонна бу Егор Иннокентьевиһы тођо манна ађаллыгыт? Арбыңңытын кимиэхэ хааллардыгыт?» — диэн сэмэлээтэ.Кэлин Михаил Ефимович Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьан, Намңа дьаһалта дьиэтигэр мунньах буолбутугар сынньалаңңа көрсөн миигин кытта кэпсэппитэ. Онно: «Егор Иннокентьевич, эһиги, бу олохтоох тыа сирин дьоно, дьиэ-уот тутталларыгар мас көңүлүн биэрэргитигэр олус хааччахтаһымаң, кыра быраабыла эңин кэһиилэригэр ыстараапкытын тардына сођус туттуң», — диэн туран санаабыттан арахпат... Оннук күүскэ сөңөн хаалбыт.  буолла. К ыытарга бы сылдьан к

 

Дмитрий Тимофеевич Аргунов, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, үлэ ветерана.Yөдэй с.

САХА ОМУККА АЙЫЛЋАТТАН АЙЫЛЛЫБЫТ

Мин, куруук фермађа ыанньыксытынан үлэлээбит киһи, Михаил Ефимович курдук улахан салайааччыны, политигы кытта мээнэ улаханнык алтыспатах буоллађым дии. Yксүн мунньахтарга, конференцияларга эрэ көрөр этим.Туох да ньиргийэн олорор, бэйэтэ туспа «государство» курдук «Ыччат комсомольскай фермата» диэни тэрийбиппит. Мин онно өр кэмңэ наставнигынан үлэлээбитим. Михаил Ефимович оччолорго министерствођа үлэлиирэ, биһиги фермабытыгар элбэхтик сылдьара. Ол кэллэђинэ хайаан да коллективы кытта көрсөн барааччы.Yлэһиттэр үгүс өттө — эдэр ыччат, куруук көр-нар аргыстаах, эппиккэ дылы, ыллыы-ыллыы үлэлиир-хамсыыр эрчимнээх дьон буоллахтара дии. Оччотоођуга ыччат барыта кэриэтэ үлэлээх-хамнастаах буолан арыгыга улаханнык охтубат этэ. Кыргыттар — ыанньыксыттар, ньирэй, субай көрөөччүлэр, уолаттар — трактористар, рабочайдар, кочегардар. «Оскуола — производство — үрдүк үөрэх» диэн систиэмэнэн ођо-ыччат барыта совхозка үлэлиир этэ. Бары да үөрэххэ туттарса бараллар эрээри, киирбэтэхтэринэ үөрүүнэн фермаларыгар төннөн кэлэллэр. Өссө бараары туран: «Миэстэбин хааллараарың, бађар, кэлиэм», — диэн үлэһэллэр.Сайыңңы өттүгэр үлэһиттэр үгүстэрэ уоппускађа бараллар, кинилэри солбуйа оскуола ођолоро тахсаллар. Эмиэ ођо-аймах, ыччат дьон буолан, үлэ-хамнас көхтөөхтүк оргуйар. Туруорсан автолавка таһаартарабын, автобус кэпсэтэн ыйга биирдэ куоракка киирэбит. Бэйэтэ бырааһынньык курдук буолар, ођолор үөрүү бөђө.Урут фермађа «Кыһыл муннук» хайаан да баар буолар. Онно итии аһылык диэн, сынньанар хос диэн, тенниһигэр, бильярдыгар тиийэ бары усулуобуйа барыта баар буолара. Сорохтор үлэлэригэр дэлэђэ сарсыардаттан киэһээңңэ диэри үргүлдьү сылдьыахтара дуо? Саатар, дьиэлэрэ да ыраађа бэрт буолан, үлэлэригэр эбиэттээн, сынньанан баран киэһээңңи үлэлэрин үлэлииллэр, онтон өссөһыл муннукка» делегация бөђө кэлэн барар, араас салайааччылары, специалистары кытта көрсүһүүлэр бөђө буолаллар. Аны бэйэбит, биир да бырааһынньыгы дьиэбитигэр кыайан ылбат дьон, концертаах эңиннээх бырааһынньыктары куруутун манна тэрийээччибит. Ыччат ферматыгар олох күөстүү оргуйар буолара.Онтон 1976 сыллаахха Yөдэйгэ механизированнай хотон үлэђэ киирэн, үлэбит биллэ чэпчээбитэ, эбии үлэ миэстэтэ тахсыбыта. Ол сађана тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт республикатаађы конференциялар буолаллар этэ, онно элбэхтэ делегат буолан сылдьыбытым, «Лена» гостиницађа элбэхтэ хоммутум, аһаабытым. Уопсайынан, сэбиэскэй былааска боростуой үлэһит үлэтэ үчүгэй эрэ көрдөрүүлэннэр, бириэмийэ, уордьан-мэтээл, путёвка бөђөнү хомуйар этэ. Мин биир бэйэм аңаардас путёвканан Москвађа алтата, Сочига иккитэ, Болгарияђа кытта баран сынньанан кэлбитим.Дьэ, бу ньиргийэн олорбут государствобыт биирдэ сууллан хаалла, ыһыллыы-тођуллуу, дойду үрдүнэн тэрилтэ бөђө эһиннэ, киһи бөђө үлэтэ суох хаалла. Аны харчы да, туох да суох. Эмискэ бађайы демократия, суверенитет эңин диэн баар буолла. Михаил Ефимович бу бириэмэђэ Саха сиригэр президент буолбута. Кини былааска кэлэригэр улахан кириизискэ киирэн олорор этибит. Бүтүн Россия үрдүнэн харчы суох буола сылдьыбыта, Иркутскай, Чита уобаластар диэки инфляция обургу онноођор дьону хоргутан өлөрбүтэ. Биһиэхэ оннук, дьолго, тахсыбатађа. Ыарахан кэмңэ президеммит сахатын омугун аччыктаппакка, көрөн-истэн кэллэђэ. Саамай улахан өңөтө мин итиннэ сытар дии саныыбын. Уонна Саха сиригэр улахан туһаны оңорбут киһинэн Ельцини аађабын.Николаев — кырдьык да, киһи киһитэ. Саха омукка айылђаттан айыллан кэлбит дии саныыбын.Билигин ол ыччат ферматын үлэһиттэрэ бэйэлэрэ эбээ-эһээ буолан олороллор, үлэлээбит кэмнэрин үчүгэй бађайытык саныыллар. Ол гынан баран, «оччолорго үчүгэй этэ, билигин, дьэ, дьаабы үйэ кэллэ» диэн мөђүттүбэккэ, сүөһү-ас ииттэн ньир бааччы олороллор. Билигин да «тыађа үлэ суох» диэн быар куустан олорботоххо ким бађарар үчүгэйдик, байылыаттык олоруон сөп. Онуоха кредитинэн туһаныахха сөп, үүтүөп.Билиңңи да олођу мин сирбэппин.  хаалан салгыы оонньоон, ыллаан-туойан барааччылар. «Кы туттаран эбии дохуот киллэриниэххэ эмиэ с

 

КИҺИ КҮН СИРИГЭР СИЭРДЭЭХТИК ОЛОРОРУН, ҮЛЭЛИИРИН ТУҺУГАР

Биһиги улууспутугар государственнай салаллыы саңа көрүңнэрэ: улуус, нэһилиэк дьаһалталара, улуус мунньађа, ырыынак сыһыаныгар сөп түбэһэр государственнай, акционернай, кооперативнай, чааһынай тэрилтэлэр да баар буоллулар, аныгы олоххо сөптөөхтөрүн бигэргэттилэр. Ураты улахан үлэ бары улуус олохтоохторун социальнай боппуруостарын быһаарыыга ыытыллар. Дьон-сэргэ олорор дьиэтин тутуу боппуруоһа национальнай политика таһымыгар таһаарыллан төрдүттэн быһаарылынна, сахалар сахалыы толкуйдуур төрүттэрэ чөлүгэр түһэриллэн, эдэр кэнчээри ыччаты иитиигэ элбэх үлэлэр ыытыллаллар, саңа көрүң үөрэхтээһин оскуолалара тэрилиннилэр. Саха ыччата аан дойдуга биллэр-көстөр үөрэх кыһаларыгар ситиһиилээхтик үөрэнэн аан дойдутаађы цивилизация үрдүкү таһымыгар тађыста.Мин биһиги президеммит тыа ыалын кыһалђатыгар ураты суолтаны биэрэн үлэни ыытар диэн сыаналыыбын. Ол курдук ырыынак кыһалђатын чэпчэтэргэ сир боппуруоһун төрдүттэн быһаарда. Билигин ким сирдээх-уоттаах сүөһүһугар биһиги парламеммыт төһө да булкуллан биир сокуону ылбатађын иһин, президент М.Е. Николаев чуолкай ыйаахтары ылыталаан тыа сирин дьонун үйэттэн үйэђэ кыһалђаларын быһаарда дии саныыбын.Саха ыала — кыһын оһох хамначчыта диэн өйдөбүлү уларытыыга эмиэ киэң далааһыннаах үлэлэр бараллар, ол курдук тыа сирин гаастааһын боппуруостара анал программа быһыытынан ылыныллан олоххо киирэ тураллар. Мэлдьэх буолбатах, улууска гаас кэлбитэ уонтан тахса сыл буолла да, эрчимнээх үлэлэр кэлин биэс сылга эрэ бардылар. 2000 сылга диэри гаас сүрүн тыраассалара улуус арђаа эңээрин нэһилиэктэрин барытын хабыахтаађа киһини үөрдэр суол.Биһиги тыйыс тымныылаах кыһыммытын этэңңэ туоруурга государство көмөлөспөт диэтэххэ сыыһа буолуо дии саныыбын. Государство өттүттэн бары нэһилиэктэр туруктаах электроэнергиянан, чођунан, гааһынан чэпчэтиллибит көмөнү ыла олороллор, тыа хаһаайыстыбатын табаары оңорооччулара бородууксуйаларыгар эбии компенсацияны кэмигэр ылаллар.М.Е. Николаев бастакы президент быыбарыгар норуотун иннигэр ылыммыт программатын сүрүн олуктарын бастакы болдьођор толорбута. Ол курдук:- аан дойду государстволарын ортолоругар бэйэтин миэстэтин булуммут Саха Республиката баар буолла;- Российскай Федерация иһинэн биир бастакынан федеративнай дуогабарга олођуран хааччахтаммыт бырааптаах автономнай республика таһымыттан государственность үрдүкү чыпчаалыгар сувереннай республика таһымыгар таһаарары ситистэ;- РФ үрдүкү органнарын кытта экономическай хардарыта сөбүлэһии дуогабарын түһэрсии түмүгэр Саха сирэ бэйэтин территориятыгар баар баай-дуол 95%-нын бэйэтэ дьаһайар бырааптаммыта, республика экономическай тутулун сүрүн төрүтүнэн буолла;- государственнай-политическай уонна экономическай өттүнэн бэйэ дьаһаныытыгар олођуран, республика сүңкэн потенциалын Саха сирин дьонун олохторун уйгута үүнүүтүн түстүүргэ сүрүн акылаат түһэрилиннэ.Республикабыт Президенэ М.Е. Николаев билиңңи кэмңэ ыытар үлэтин-хамнаһын кэтээн көрдөххө, үөһэ этиллибит государство таһымыгар сыһыаннары кыайа тутан, билигин киһиэхэ, кини олоххо көрсөр социальнай, экономическай боппуруостарын быһаарыыга ураты болђомтотун ууран үлэлиир. Ол курдук норуот кэскилин — ыччаты төрүөђүттэн бу рыночнай сыһыаннарга өй-санаа, билии өттүнэн бэлэмнээх буолууга иитиини, үлэтэ суох буолууну кытта охсуһууну государственнай таһымңа тутан саңа үлэ миэстэлэрин тэрийии, араас идэлээх үлэһит кадрдары бэлэмнээһин систиэмэтин төрдүттэн уларытыы, доруобуйа харыстабылын тупсарыы, социальнай кыаммат араңаны орто таһымңа тутуу, онтон да атын үлэлэр киһи күн сиригэр достойнайдык олорор-үлэлиир усулуобуйатын тэрийиигэ ыытыллаллара өйдөнүөх уонна убаастаныах эрэ кэриңнээх. ииттэн остуолга уурардаах, бу сир боппуруо

А. Кузьмин. «Yйэлэр кирбиилэригэр — биир санаанан»//«Эңсиэли»,1996 с. сэтинньи 28 күнэ, №143 

 

В.П. Павлов,Модут с.

САХА ДЬОЛУГАР

М.Е. Николаевы мин бастаан СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетыгар үөрэнэр кэммэр көрөр этим. Факультет хомсомуолун уопсай мунньахтарыгар куруук кэлэн кыттыыны ылар, биһиги сытыы киирсиилээх диспуттарбытын иилиир-сађалыыр этэ. Оччолорго кини горкомолга үлэлиирэ уонна биир идэлээхпит буоларын быһыытынан биһиэхэ куратордыыр буолара.Мин үөрэхпин бүтэрэн, сопхуоска үлэлиир кэммэр кини тыа хаһаайыстыбатын министерствотыгар үлэлээбитэ. Кини бастаан кормозаготовка отделын салайбыта. Ол кэмңэ сиилэс бэлэмнээн сүөһүгэ тиэрдии олус күүскэ тэриллибитэ. Анал сиилэс симиэстэрэ (рапс, эбиэс) ыһыллар этилэр. Ону анал ардахтатар тэриллэри таңан сиигирдэр үлэ күүскэ барбыта. Ол иһин кормовой культура үүнүүтэ өлгөм этэ. Холобур, биһиги сопхуоспутугар Модут отделениетыгар сиилэс угар ађыс траншея оңоһуллубута. Онно угуллубут сиилэс сопхуос бары отделениетын хааччыйара, Арбынтан, Түбэттэн тиийэ кэлэн таһаллар этэ. Бу үлэни манна Карамзин Николай Николаевич олус бэркэ тэрийэн үлэлэппитэ. Кини бу ађыс траншеятын толорон баран, өссө Хатырыкка тиийэн угар этэ. Аны хас сопхуос аайы АВМ агрегаттара үлэлииллэр. Битэмииннээх от мээккэтинэн уопсай сүөһү барыта бэриллибит нуорманан аһыыр этэ. Оттон от үлэтэ барыта механизацияламмыта. Модукка кытыл сир ходуһатыгар уонна Балађаннаах арыыга мелиорацияланан сиигирдии үлэтэ барбыта. Толору цикллээх культурнай мэччирэң оңоһуллубута. Ити үлэлэр түмүктэригэр отделение үрдүнэн биир ынахтан 2000 л ордук үүт ыанар буолбута. Итинник үлэлэр республика үрдүнэн барытыгар барбыттара. Ол түмүгэр сүөһүгэ тиийэр ас арааһа уонна хаачыстыбата тупсан ылыллар бородууксуйа лаппа тупсубута уонна элбээбитэ.Михаил Ефимович министр буолан баран, ити сађалааһынын өссө чиңэтэн, тупсаран, кэңэтэн биэрбитэ. Ол түмүгэр үлэ геройа бөђө үүнэн тахсыбыта: Копырина, Шарин, Яковлев, онтон да атыттар. Биһиги оройуоммутугар Дмитрий Аргунов үүт ыаһыныгар эмиэ 5000 лиитирдээх кирбиини аһарбыта, Ленин уордьанынан нађараадаламмыта.Модут отделениета туспа сопхуос буолбутугар М.Е. Николаев быһаччы сыһыаннаах. Биһиги түһэрбит докумуоннарбытын кытта билсэн баран, онно сөбүлэһэн, барытын кини дьаһайбыта. 1992 сыллаахха Нам оройуонун баһылыгын сыыһа дьаһалынан биһиги сирбититтэн 146 гектары быһа анньан атын нэһилиэккэ биэрэ сыспыттара. Инньэ гынан улахан айдаан оргуйан тахсыађын, Николаев тохтотон, ол дьаһалы көтүртэрбитэ. Ол кэннэ «сир оннун олохтоох дьон көңүлэ суох ким да дьаһайбат» диэн сокуон олохтоммута. Ким сөбүлүөй, төрөөбүт-үөскээбит, онтон аһаан-таңнан олорор сиргин атын ким эрэ бађарарынан дьаһайарын? «Сэрии» онтон сађаланар. Ону Михаил Ефимович олус бэркэ өйдүүр этэ.Ыһыллыы-тођуллуу кэмигэр кини президент буолан, Саха сирэ олох быста дьадайбатађа. Ол курдук аңаардас «АЛРОСА» тугу этэрий? Маны таһынан кыра бизнеһи уонна предпринимательствоны тэрийэн элбэхтик сүүрбүтэ-көппүтэ. Сађалааһынын тус бэйэтэ тэрийбитэ. Биһиэхэ Модукка икки базовай бааһынай хаһаайыстыбатын сотору-сотору хаста да тахсан бэйэтэ ыйан-кэрдэн, быһааран-өйдөтөн тэрийбитэ. Ол курдук кини көмөтүнэн С.П. Куличкин көтөр иитэр, С.Т. Шамаев сибиинньэ иитэр фермалары тэрийбиттэрэ. Намңа өссө А. Кузьмин хаһаайыстыбатын күүскэ өйөөбүтэ. Биһиэхэ аны предприниматель, уус В.К. Колесовы улаханнык сөбүлээн, үлэтин тэрийсибитэ.Балађаннаахха, биһиги туппут, М.К. Аммосов төрөөбүт балађаныгар Михаил Ефимович сылын аайы тахса сылдьар этэ. Онно арааһы барытын кэпсэтэр этибит. Арааһа, президенниир бүтэһик сылыгар быһыылаах этэ: «Куорат кытыытыгар сир биэрэбин, дьиэ-уот туттаргытыгар үбүлүүбүн, онно көһөн киириң», — диэбиттээх. Онтон сылдьан үлэлиэхтээх үһүбүт. Били орто үйэтээђи Кампанелла «Күннээх куоратын» курдук. Биһиги ону истэн соһуйан эрэ хаалбыппыт. Бары «оттон сирбит-уоппут, сүөһүбүт-аспыт» диэн саныы түспүппүт. Онно сөбүлэспиппит буоллар, Модут дьоно бары ханна эрэ куорат таһыгар олорор буолуо эбиппит. Кини эппит тылын чахчы толоруох этэ, онно саарбах суох. Ол эрээри, мин санаабар, сүөһүтэ-сылгыта суох саха саха буолбатах!М.Е. Николаев ити Модукка эрэ оңорбут өңөтүн суруйдум. Оттон кини итинник үлэни республика бары улуустарыгар, нэһилиэктэригэр ыыппыта чуолкай. Атын элбэх, киэң үлэтин биһиги өссө сиһилии билбэт буоллахпыт дии. Оннук биир үлэтэ, холобур, «Азия ођолоро» диэн хамсааһына аан дойдуга биһирэннэ.Биһиги, сахалар, итинник салайааччылана сылдьыбыппыт — дьолбут. Чахчы! 

А.Н. Парников, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ,үлэ ветерана. Партизан с.

БИҺИГИ МАКСИММЫТЫН КЫТТА КЭККЭЛЭҺЭ ТУРАР КИҺИ

Мин 1957 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрэн, үлэһит буолбутум. М.Е. Николаев министерствођа үлэлиир периодугар үлэлээбитим. Үксүн ођуруот олордуутугар, хортуоппуй ыһыытыгар-хомууругар сылдьар этим. Онно Михаил Ефимович биһиэхэ элбэхтэ кэлэр-барар этэ. Алђастары-сыыһалары туоратарга сорудах биэриинэн эрэ муңурдаммакка, ол үлэ төһө-хайдах баран эрэрин куруук билэн барар буолара.Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ чиэс-бочуот бөђө ол сађана, бочуотунай грамота да ыларбыт син бэрт этэ. Үйэбэр син бочуоттана сылдьыбытым саныырбар да үчүгэй: икки уордьан ылбытым (Үлэ Кыһыл Знамята, Норуоттар Дођордоһууларын уордьаннара), тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ буолбутум.Сопхуос эңин эстибитин кэннэ бааһынай хаһаайыстыбађа көннөрүүбэһитинэн киирэн үлэлээбитим, бастаан 30 киһилээх хаһаайыстыба тэриммиппит, билигин 3-4 киһи хаалан син куһађана суохтук үлэлии сылдьабыт. Аны сынньаммыт киһи бэрт буолуо этэ. Алта ођолоохпун, тођус сиэннээхпин. Кэргэмминиин эн-мин дэһэн олорбуппут номнуо 50 сыла буолар, бу сотору.Чэ, онон олођу син олордум диэн этиэххэ сөп эбитэ буолуо. Бэйэм уопуппунан, билиибинэн-көрүүбүнэн, сахалыы толкуйбунан Михаил Ефимовиһы саха билиңңи салайааччыларыттан бастыңнара, биир саамай чађылхай, биһиги Максиммытын кытта кэккэлэһэ турар үлэһит, билиилээх-көрүүлээх киһинэн аађабын.Михаил Ефимовиһы мин үчүгэй эрэ өттүнэн билэбин. Саха сиригэр элбэх тутууну ыыппыта саамай хайђаллаах суол. Ол чааһыгар, арааһа, киниэхэ тэңнэһэр киһи суођа буолуо.Кэнники Михаил Ефимовиһы баһаађырда сатаан араастаан хаһыакка суруйалларын, сорођор национальнай боппуруоска хаарыйалларын адьас сыыһа диибин. Былыргы үөрэђэ суох дьон норуоттарын иннигэр онноођор олохторун кытта толук уураллар этэ, кинилэри тођо эрэ националист диэбэккэ күн бүгүңңэ диэри национальнай герой оңостоллор. М.Е. Николаев курдук норуотун, дойдутун иннигэр чахчы дађаны өйдүүн-санаалыын, эттиин-хаанныын ыалдьар киһи сахађа ађыйах дии саныыбын.  с

 

САХАНЫ САХА ДЭТЭЭРИ

Хатырыктаађы М.К. Аммосов аатынан Саха Республикатын государственноһын историятын музейын үлэһиттэрэ: научнай сотрудник, өр сылларга директорынан үлэлээбит Светлана Ивановна Попова уонна музей билиңңи сэбиэдиссэйэ Мотрёна Николаевна Попова хас биирдии экспозиция туһунан бэрт элбэђи, интэриэһинэйи кэпсииллэр. Намнар ааттарыттан Михаил Ефимович Николаевка анаммыт кинигэ тахсыахтаах, онно матырыйаал хомуйа сылдьабын диэбиппэр кинини сүрдээђин ытыктыылларын, истиңник саныылларын туһунан эттилэр. Кэпсэтиибит сыыйа кэңээн, Саха сирин бастакы президенин тула буолла. Онтон сорођун эһиги дьүүлгүтүгэр таһаарабын.

С.И.: — Кылгастык историяны ахтан ааһар буоллахха, биһиги музейбыт 1962 сыллаахха оскуола иһинэн тэриллибитэ, сүнньүнэн Саха сирин комсомолецтарын, бастакы революционердарын туһунан матырыйааллары хомуйар, үөрэтэр этэ, ону таһынан этнографиянан эмиэ дьарыктанара.1964 сыллаахха «историко-революционный» диэн туспа (самостоятельнай) музей буолбута, онтон 1972 сыллаахха «Мемориальный музей М.К. Аммосова» диэн ааттаммыта. Бу тухары музей үлэһиттэрэ хамнаһа суох бэйэлэрин бађаларынан үлэлии сылдьыбыттара. Музей үлэтин энтузиаст, дьыалатыгар сүрдээх бэриниилээх Мария Алексеевна Охлопкова иилиир-сађалыыр этэ. Кэлин 1977 сыллаахха эрэ сопхуос бюджетыттан директор штата көрүллүбүтэ. 1982 сыллаахха биһиги музейбыт «народный музей» ааты ылбыта. 1986 сыллаахха эбии кочегар, научнай сотрудник, харабыл штаттара көрүллүбүттэрэ, музей үлэтэ кэңээбитэ, сайдыбыта.Михаил Ефимович биһиэхэ сылдьыбыта. Биирдэ 2002 сыллаахха ахсынньыга баһылыгы (Дьяконов Альберт Николаевич) кытта тиийэн кэлбитэ. Онно музей саңа дьиэтин аңаара хонтуора буолан турара, биһиги өттүбүт олох тоңһаа этэ. Михаил Ефимович улаханнык кэпсэппэтэђэ, ыйыталаспатађа, ол эрээри усулуобуйабытын көрдөђө дии. Саңата-иңэтэ суох тутуу хаачыстыбатын сирийэн көрбүтэ, барарыгар кинигэ бөђөтүн туттарбыта.Онно Дьокуускайдаађы Ярославскай аатынан этнографическай музей үлэһитэ Эртюкова баар этэ, кини музейы көрөн баран: «Үчүгэйдик үлэлиир эбиккит, ол гынан баран үлэђитин кэңэтэргит буоллар, өссө үчүгэй буолуо этэ. Аңаардас биир эрэ Аммосовынан муңурданыа суох этигит. Саха саарыннарын барыларын хабан, улахан программа оңорууһуккут», — диэбитэ.Ону истэн баран, Михаил Ефимович: «Музей истории государственности Якутии имени М.К. Аммосова», — диэн буоллун диэбитин биһиги сөбүлээбиппит, тута ылыммыппыт. ха

М.Н.: — Тођо диэтэххэ, Саха сирин, дьонун-сэргэтин туһугар оччоттон баччађа диэри элбэх киһи сыратын биэрэн үлэлээбитэ, олођун анаабыта барыта түмүллэн киэң араңађа тахсара — олус интэриэһинэй, наадалаах уонна кэскиллээх дьыала дии санаабыппыт. Былыргы дьон мындырдара, сырдык, киэң өйдөөхтөрө-санаалаахтара, төрөөбүт дойдуларыгар тиһэђэр тиийэ бэриниилээхтэрэ киһини сөхтөрөр. Ол эрээри, таңнаран да биэрээччи, былааска бэйэтин эрэ тус барыһын көрөөччү да ханна барыай, бааллар эбит. Билигин биһиги музейбыт көрдөххө дьођус эрээри, ис-иһигэр киирдэххэ туох да сүңкэн улахан, баай ис хоһоонноох, историк да киһи күүппэтэх-көһүппэтэх фактарын арылыччы көрдөрөр музей буолла. Манна сүрүн герой — биир дойдулаахпыт Максим Кирович Аммосов.

С.И.: — Михаил Ефимович Максим Кировиһы идеал оңостор киһитэ эбит этэ. Президенинэн үлэлиир кэмигэр кини программаларын, идеяларын сорук оңостон үлэлээбитэ. Манна дађатан эттэххэ, Максим Аммосов этиилэрин, былааннарын олоххо саңа киллэрэн эрэллэр. Холобур, Саха сиригэр сир баайын хостооһун потенциала улаханын, ону төһө бађарар сайыннаран, киэң, улахан үлэлэри тэрийиэххэ сөбүн туһунан эппитэ билигин туолла.

М.Н.: — Михаил Ефимович М.К. Аммосовы уратытык тутан үрдүктүк сыаналыырын, кини норуотугар оңорбут үтүөтүн ылынарын, дириңник өйдүүрүн үгүс үлэлэриттэн, кэскиллээх сађалааһыннарыттан, инникини хас эмэ уонунан сылларга өтө көрөн үлэлиириттэн астына көрөбүт, махтанабыт. Кырдьык дађаны М.К. Аммосов, дођоро П.А. Слепцов-Ойуунускай суруйарынан, саха норуота бэйэтин бэйэтэ дьаһанар быраап көрдүөхтээђин өссө олунньутаађы революция кэнниттэн кубулђаттаах кулун тутарга үс уокурук мунньађар эппит ээ. Ол быраабы кытаанахтык туруорсаннар М.К. Аммосов Москвађа баран автономияны ситиспитин, саха сайдыы саңа суолугар үктэммитин өйгө-санаађа хатаан муус устар 27 күнүн бастакы Президеммит Республика күнүнэн биллэрдэђэ. Бу күн манна, Хатырыкка Правительство салайааччылара уонна Президент аппараата тахсаннар Республика күнүн бэлиэтиир үгэстэрин олохтообута.

С.И.: — Бу күн сыл түмүгүнэн туох-хайдах үлэ барбыта отчуоттанар, республикађа кэлэр сылга туох былааннанара кэпсэнэр. Хомойуох иһин, биһиги, намнар, маннык усулуобуйаны улаханнык туһамматыбыт. 2002 сыллаахха биһиги музейбытыгар туспа үптээх-астаах, самостоятельнай буолар кыађы биэрэр республикатаађы статус иңэриллибитэ. Ол сађана Петухов Михаил Романович директорынан үлэлээбитэ. Материальнай өттүнэн кыһарыйтарбат буолан, үлэбитигэр туох наадалаађы барытын ылар этибит, өссө дэриэбинэђэ көмөлөһөөччүбүт. Онтон 2004 сыллаахха Республика күнүгэр тахсаннар статуспутун көтүрэн, Ярославскай музейын филиала оңорон кэбистилэр. Бүттүбүт, аны фондабыт суох, урукку курдук айымньылаахтык үлэлиир кыахпыт эмиэ суох, үөһэттэн тугу дьаһайалларынан сылдьабыт.

М.Н.: — Ол да буоллар, уруккубут курдук үлэлиибит, элбэх делегацияны көрсөбүт. Михаил Ефимович дойдутугар, норуотугар олохторун анаабыт улахан убайдарын ытыктаан, бу үчүгэйкээн музей дьиэтин туттардађа. Ол да иһин, манна дьон тођуоруһар, ыччат саха улуу дьонун холобуругар бађаран туран үөрэнэр уорађайа буолла. 2006 сыллаахха политологическай лаађыр үөрэнээччилэрэ, быйыл ыччат лидердэрин лаађырын студеннара көрдөһөн, биһиэхэ лекция аахтардылар, музейга элбэхтик сырыттылар. Ађа көлүөнэттэн үгүскэ үөрэннибит диэтилэр, бастакы президеннэригэр махтаннылар.Мин бу билигин дьэндэйэн турар оскуола таас дьиэтэ тутуллан иһэн «кэнсиэрбэђэ» баран турар кэмигэр нэһилиэктэн талыллыбыт делегацияђа кыттыһан, Дьокуускайга киирэ сылдьыбыттаађым. Онно икки педагогическай үлэ уонна сэрии ветераннара Слепцов Алексей Иванович, Татаринов Иннокентий Афанасьевич, Верховнай Совет депутата Васильев Иван Дмитриевич, М.К. Аммосов аатынан сопхуос директора Спиридонов Иван Николаевич уонна мин буолан оскуола дьиэтин тутуллуутун боппуруоһугар М.Е. Николаевка бэркэ толло-толло киирбиппит. Онно Михаил Ефимовиһы аан маңнай көрбүтүм уонна утары көрсөн кэпсэппитим. Кини республикатын олус үчүгэйдик билэрин, хайа улуус оскуолалара хайдах туруктаахтарын, бэл хайа сыллаахха тутуллубуттарын — төбөтүгэр сыыппара бөђөтүн тута сылдьарын сөђө, кэрэхсии санаабыппыт. Михаил Ефимовичка сылдьыыбыт кэнниттэн оскуола таас дьиэтэ тутуллан барбыта уонна 1990 сыллаахха үлэђэ киирбитэ. Онон, нэһилиэнньэ туруорсуутун болђомтођо ылар уонна сөптөөхтүк сыаналаан олоххо киллэрэргэ дьулуһар үтүө салайааччы эбит диэн үөрбүтүм.Уларыта тутуу кэмигэр президенинэн талыллыбытыгар сүрдээђин үөрбүппүт. Кини ХХ үйэђэ балысханнаах уларытыылар киириилэригэр саха чулуу дьоно, төһө да уһук хотугу хараңа дойдуга олордоллор, хайдахтаах курдук сөптөөхтүк дьаһаммыттарын, үйэнэн өтө көрөн далааһыннаах соруктары туруоруммуттарын, дойдуларын, норуоттарын көңүлүн, дьолун туһугар олохторун анаабыттарын сөптөөхтүк сыаналаан төһөлөөх үтүө тыллары кинилэргэ анаата уонна бэйэтэ эмиэ саха аата ааттанарын, саха сахатынан киэн туттарын, саха көңүл сайдарын туһугар үлэлээтэ-хамсаата? Ону хайа саха билиммэт буолуой? Саңалыы олоххо суолу тыырыы, саңалыы олођу сайыннарыы үгүс уустуктардаађа биллэр суол. Онон, Михаил Ефимович алђаһын була сатаатахтарына хомойођун... Арай, үүнэр көлүөнэ салайааччыларыгар үөрэх буолара дуу дии саныыгын. Кини салайар кэмигэр үөрэхтээһин национальнай концепцията ылыллан, оскуола ођолоро араас дойдулары көрдүлэр, ыччат омук сирдэригэр тахсан үөрэннэ. Ол мээнэ ылбычча дьаһал буолбатах. Дойдуну инники күөңңэ таһаарар кадрдар боппуруостарын быһаарар соруктаађа дии саныыбын. Атын омуктары кытта алтыһан, кинилэр хайдах дьаһанан олороллорун, хайдах курдук үрдүк култууралаахтарын, бэйэ-бэйэлэригэр хайдах сыһыаннаһалларын, хаһаайыстыбаларын хайдах тутан олороллорун, сайыннаралларын, дойдуларын историятыгар, норуоттарын традицияларыгар, үгэстэригэр хайдах сыһыаннаһалларын көрөн, билэн үөрэнниннэр, сайынныннар, бэйэлэрин дойдуларын сайдыытыгар тугу гыныахха диэн толкуйдаатыннар диэн үлэни ыыттарбыта. Эдэрдэр саңаны, сонуну түргэнник ылыналлара биллэр, онон, туһалаађы өйдөөн, билии эбинэн кэллиннэр диэн үлэ бардађа.

С.И.: — Михаил Ефимович наар кэскиллээђи эрэ оңорбута, ыччаты сайдыы суолугар үктэннэрэн, култуураны өрөђэски өттүгэр кырдьык да саханы саха дэтэр элбэх үлэни ыыппыта. Үөрэхтээһиңңэ, доруобуйа харыстабылыгар саңа технология, саңа билии чааһыгар биһиэхэ интеграция түргэн бађайытык өтөн киирбитэ. Олох сайдан иһиэхтээх, билигин уруккунан олорбоккун, киһи олођу кытта тэңңэ хаамсыахтаах буоллађа. Мин Михаил Ефимовиһы саха норуотун дурдата-хаххата диэн сыаналыыбын. Ыыппыт политикатын сөптөөђүнэн аађабын.Саха тойотторо дуоһунаска олорор кэмнэригэр бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрөр, бэйэлэрин аймахтарыгар эрэ көмөлөһөр буоллахтарына, Михаил Ефимович оннук буолбатах этэ. «Дойдум, норуотум туһа» диэн үлэлиир, салайар буолара.Быйыл Туймаада ыһыађар сылдьан бастакы президеммитин көрөр чиэскэ тиксибитим. Саха тойотторо, дьэ, сатаабат буола-буола, нууччалыы тыл эттэђэ буоллулар, тугу эрэ баллырђаатылар. Николаев буоллађына бастаан сахалыы, онтон ыраас бађайытык нууччалыы тыл эппитигэр тођуоруспут дьон уруй-айхал бөђөтүн туттулар. Норуот билэр, сөпкө сыаналыыр буолан итинник көрсөр буоллађа диэн испэр сүрдээђин үөрдүм. тутан, кэнэ

М.Н.: — Представителлэр кэллэхтэринэ билигин Мирнэй, Нерюнгри курдук сайдыылаах эрэ куораттары көрдөрөллөр. Михаил Ефимович федераллар кэллэхтэринэ ыарахаттардаахпыт диэн көрдөрөөрү нэһилиэктэргэ, туундарађа кытта илдьэ сылдьааччы. Хотугу норуоттар олохторо билигин да ыараханын, айылђа тыйыһын биллэрэ, тыа хаһаа-йыстыбатыгар болђомтону эрэйэн дэлэђэ дађаны Россия Президенин тыа сиригэр, туундарађа табаһыт отуутугар сырытыннарыа дуо? Суверенитеттанан, ымсыырдар баһаам сирбит баайыттан ботуччу сођус туһанар буоламмыт сайдыыбыт күүһүрбүтэ, түргэтээбитэ.«Азия ођолоро» спортивнай оонньуулары эмиэ кини тэрийбитэ, билигин Саха сирэ диэн баарын элбэх омук ыччата биллэђэ. Ол эрээри бүтэһик оонньууларга Николаевка тыл биэрбэтэхтэрэ, ођолору эђэрдэлэппэтэхтэрэ олус хомолтолоох. Олоңхобут аан дойду шедеврин быһыытынан билиниллиитигэр Михаил Ефимович кылаата ботуччу ээ. Ону биһиги истэ, билэ сылдьабыт уонна үөрэбит.Бастакы президеммит сахаларга, онтон да атын омуктарга оңорбут үтүөтэ умнуллуо суођа, төһөнөн сыллар ааһаллар да, соччонон дьон-сэргэ киэн тутта, махтана ахтыахтара. 

P.S. Михаил Ефимович биһиги музейбытыгар кэлин сылдьыбатађа ыраатта, бириэмэтэ да суођа буолуо. Ол эрээри, биһиги эрэлбитин сүтэрбэппит, кэлиэ диэн кэтэһэбит. Кэпсэттэ Сардаана Эверстова  

ЫАРАХАН КЭМҢЭ YЧYГЭЙДИК YЛЭЛЭЭТЭ

ССРС үрэллиитин сађана, Россияђа олох-дьаһах ыарахан кэмнэригэр биһиги республикабыт Президент салалтатын киллэрэн уонна онно Михаил Ефимович талыллан, уустук кэмңэ үчүгэйдик үлэлээтэ дии саныыбын.Республика суверенитетын уонна Федеративнай дуогабарга илии баттаһыыны кини туруулаһан туран көмүскээбитэ. Саха норуотун, партия баттааһыннаах национализмңа буруйдуур уураахтарын көтүртэрбитэ. Биэс сылга сүүстэн тахса оскуоланы туттарда, олорор дьиэ тутуута иккиттэн ордук төгүл үрдээтэ.Диагностическай киин тутуутун республикађа сорох дьон валютаны ыскайдааһын курдук саңарбыттара. Билигин Медицинскэй кииңңэ сылга 55-60 тыһ. киһи көрдөрөр. Маны таһынан сүдү тутуулар: ийэни уонна ођону көрөр «Иэйэхси дьиэтэт», «Канадскай дэриэбинэђэ» Муусука үрдүкү оскуолата, Мирнэйгэ, Нерюнгрига университет филиаллара, дойдулар икки ардыларынаађы аэропорт, университет естественнэй факультетын дьиэтэ, хореография училищета, Саха академическай драмтеатра уо.д.а. Бу барыта ыччат туһугар, кини эт-хаан өттүнэн сайыннын, атын сайдыылаах дойду дьонуттан итэђэс санамматын диэн толкуйтан оңоһуллубут буолуохтаах.Тутууну таһынан элбэх үп-харчы үөрэхтээһиңңэ угуллар, 20 тыһ. устудьуону омук сирдэригэр тиийэ үөрэттэрэбит. Ол иһиттэн урукку сыллардаађар тыа сириттэн икки төгүл элбэх устудьуон үөрэнэр. Бу дьон Саха сирин кэскиллэрэ — кинилэр үлэлиэхтэрэ-хамсыахтара, салайыахтара.Саха саргытын туһугар төһөлөөх киһи тыынын толук уурбутай, тутуллубутай-хаайыллыбытай, мөђүллүбүтэй-этиллибитэй? Олор ортолоругар биһиги чулуу уолаттарбыт М.К. Аммосов уонна И.Е. Винокуров эмиэ бааллара. Кинилэр ыра санааларын олоххо киллэрээччинэн Михаил Ефимовиһы көрөбүн. Бастакы Президент үлэтигэр саамай улахан ситиһиитинэн элбэх ахсааннаах омук иллээхтик үлэлиирэ-хамсыыра буолар.

Петр Тарскай, улуус мунньађын депутата, бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта. «Эңсиэли», 1996 с., ахсынньы 20 к.  

 

Л.Т. Сивцева, Хатың Арыы орто оскуолатыналын сүһүөх кылааһын учуутала.

БАРЫТА ЫЧЧАТ, КЭСКИЛ ТУҺУГАР

Саха сирин бастакы президенэ Михаил Ефимович Николаев Нам улууһун олохтоохторугар үлэтинэн-хамнаһынан, дьоңңо-сэргэђэ сыһыанынан, ыыппыт политикатынан үтүө өйдөбүлү хаалларбыта саарбађа суох. Бастакы президеммит республика олохтоохторугар үтүөнү эрэ оңорбутун хайдах да соппоккун, мэлдьэспэккин.Кини сүрүн болђомтону промышленноска, сир баайын хостооһунугар эрэ буолбакка, олох бары араңатын (үөрэхтээһин, тыа хаһаайыстыбата, спорт, доруобуйа харыстабыла уо.д.а.) биир тэңник өрө тутан сайыннарыыга бары күүһүн-уођун ууран күүскэ үлэлээбитэ.Михаил Ефимович 1993 сыллаахха аан бастаан Ийэлэр күннэрин тэрийэн ыыппыта, мин онно сылдьыбытым. Биэс күн устата араас кэнсиэртэри, испиэктээкиллэри уонна быыстапкалары көрөн, Хаңалас улууһугар, «Канадскай дэриэбинэђэ» саңа аһыллыбыт Муусука Yрдүкү оскуолатыгар тахсан экскурсиялаан, уопут атастаһан, дуоһуйа сынньанан кэлбиппит. Бу ийэ уонна ыал политикатыгар бастакы хардыы этэ.Герой ийэлэргэ олохторун тупсарарга элбэх үлэ барбыта. Бу туһунан Аппааны олохтоођо, Герой Ийэ Е.Г. Сивцева «Эңсиэли» хаһыакка (1996 с., ахсынньы, №139) бу курдук суруйан турар: «Урут Герой Ийэлэргэ соччо көмө суох этэ, хаһан эмит мунньах буолара, уочаракка быһа киирэр быраап баар этэ, биирдэ этэрбэс тыһа биэрэ сылдьыбыттара. М.Е. Николаев президенинэн талыллаат да уоннуу тыһыынчанан биир бириэмэлээх көмө оңорбута. Онтон үс сыллаађыта биирдии ынах, былырыын биэстии мөлүйүөн харчынан көмөлөһөн турар. Өссө Саха сирин ханнык да муннугар, хайа бађарар оройуоңңа босхо айанныыр толуон биэрэллэр. Сөмөлүөтүнэн, массыынанан, уу суолунан бараргар. Оннук толуонунан мин икки сыл субуруччу кыыспар Чокуурдаахха баран кэллим».Дьиэ кэргэн уонна ођо комитета тэриллибитэ. Ол чэрчитинэн араас куонкурустар, күрэхтэһиилэр ыытыллаллар. Улууспутугар ыытыллыбыт «Туристская семья» күрэххэ биһиги дьиэ кэргэн бастаан, Кипргэ барар путевканан нађараадаламмыппыт. Улахан уолбут Вася сынньанан, сүрдээђин астынан кэлбитэ. Аппааныттан элбэх ођолоох дьиэ кэргэңңэ, үөрэхтэригэр ситиһиилээх үөрэнээччилэргэ омук дойдутугар барар босхо путевка ылан, уопсайа биэс ођо сынньанан кэлбитэ. Бу барыта дьиэ кэргэн чөл туруктаах, инникигэ эрэллээх, олоххо активнай позициялаах буоларын туһугар үлэ этэ. Ити — бастакытынан.Иккиһинэн, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы саңа хайысханан барбыта. Урут кредит систиэмэтинэн элбэх ођолоох ыалларга ынахтары, сибиинньэлэри, атын кыра дьиэ кыылларын түңэппиттэрэ, ол сүрүн сыала-соруга — кыаммат араңађа эбии дохуоттанарыгар тирэх биэрии. Үүт туттарыыта да буоллун, лизинг нөңүө техниканан, сүөһүнэн хааччыйыы да буоллун — бу тыа ыалыгар, бааһынай хаһаайыстыбаларга баһаам көмө. Манна дађатан эттэххэ, сопхуостар ыһыллыбыттарын кэннэ үлэтэ суох хаалан, дьон санаата да алдьаммыта. Михаил Ефимович кэтэх хаһаайыстыбалары тэрийиини көђүлээбитэ, предпринимательствоны сайыннарбыта, дьон-сэргэ үлэлээн-хамсаан, тыа сирин олођо сэргэхсийэ түспүтэ. Уопсайынан, «Дьиэ кэргэн экономиката» үтүө түмүктэрдээх программа эбит. Урут кыаммат дьиэ кэргэн, дьадаңы да диэххэ сөп, биһиги бөһүөлэкпитигэр наһаа элбэх эбит буоллађына, билигин оннук ыал суођун кэриэтэ.Үсүһүнэн, доруобуйа харыстабылын атађар туруоруу. Ол үтүө холобурунан 1996 сыллаахха Дьокуускайга аныгы технологиялаах, толору хааччыллыылаах, саңа тэриллэрдээх Ийэ уонна ођо медицинскэй киинэ тутуллан үлэђэ киирбитэ буолар. Билигин дађаны манна республика араас муннуктарыттан ођо аймах көрдөрүнэр, эмтэнэр, доруобуйатын бөђөргөтүнэр.Төрдүһүнэн, үөрэхтээһиңңэ эмиэ саңа сүүрээн киирбитэ. Холобура, дэгиттэр дьођурдаах, талааннаах ођолору өйөөһүн. «Саха-Азия ођолоро», «Барђарыы» фондалар тэриллибиттэрэ, билигин дађаны көдьүүстээхтик үлэлииллэр. Муусука үрдүкү оскуолата, араас президентскэй статустаах оскуолалар куоракка эрэ буолбакка, улуустарга эмиэ тэриллибиттэрэ. Холобур, Намңа педагогическай колледж бэртээхэй саңа дьиэтэ тутуллубута.Бу санаатахха, Кадрдары бэлэмниир департамент кэскиллээх тэрилтэ эбит. Биһиги дьиэ кэргэнтэн кыра кыыспыт Ира бу департамент нөңүө билигин Иркутскайга үөрэнэ сылдьар. Уопсайа биһиги дэриэбинэбититтэн сүүрбэттэн тахса ођо, ким Москвађа, ким Санкт-Петербурга, атын да киин куораттарга үөрэннэ, үөрэнэ да сылдьар. Оттон республика үрдүнэн хас ођо Россияђа, омук дойдутугар үөрэммитэ буолуой? Билигин маннык департамент Россия атын уобаластарыгар ханна да суох, биһиэхэ эрэ баар. Атын регионнарга маннык үчүгэй усулуобуйалар тэриллибэтэх буоланнар, нэһилиэнньэ олус дьадаңытык, тиийиммэттик олоро сылдьыбыттара. Кэргэним дойдутугар Хакасияђа бара сылдьан: «... биһиэхэ оннук көмө оңордулар, маннык усулуобуйа тэрийдилэр», — диэн кэпсээтэђинэ, биһиги президеммитигэр ымсыыраллар үһү. Дэлэђэ: «Президеңңитин биһиэхэ уларсың!» — диэхтэрэ дуо? Бу кэлин кредитнэй систиэмэ эңин киирэн олохторо-дьаһахтара син тупсан эрэр үһү.Бэсиһинэн, спорду сайыннарыы, чөл олођу пропагандалааһын хайысхата сайдыбыта. Кэргэним Александр Филиппович бэйэтэ үйэтин тухары физкультура учуутала буолан, эмиэ бу программаны түргэнник ылыммыта, сөбүлээбитэ. Араас күрэхтэһиилэр, доруобуйа күннэрэ ыытыллар этилэр, чөл олох пропагандата күүстээхтик сађаламмыта. Төһө да түмүгэ чопчу көстүбэтэђин иһин, бу үлэ таах хаалбата дии саныыбын. Эдэр ыччат доруобуйатын харыстана, куһађан дьаллыктан туттуна сатыыр буолла. Бэл диэтэр, сыбаайбаларга дьон арыгыны улаханнык тыыппат, испэт буолбутун бэлиэтии көрдүм. Бу эмиэ ЧО (ЗОЖ) программатын идиэйэлэрэ олоххо киирбиттэрин туоһута. Санаан да көрдөххө, чөл ыччаттаах омук — кэскиллээх омук.Быһатын эттэххэ, М.Е. Николаев президеннээбитин тухары оңорбут дьыалата, үлэтэ барыта кэскил, ыччат туһугар эбит. Уһуну-киэңи толкуйдуур дьођурдаах киһи чөл туруктаах ыччаты үрдүк аартыкка, киэң суолга таһаарыы кэлин үтүө түмүктэниэн биллэђэ. 

МИССИЯ ВЫПОЛНИМА

Учиться в президентской школе — большая ответственность 

Нам действительно повезло, что мы учимся в Хамагаттинской саха-французской ассоциированной школе, которая одной из первых была включена в сеть Президентских школ. Учиться в нашей школе не столько престижно, а сколько ответственно. Потому что мы должны оправдать доверие не только своих учителей, но и надежду, возложенную на нас Михаилом Ефимовичем. И наши учащиеся с честью выполняют эту миссию.

Учёба – прежде всего 

Мы развиваемся в условиях многоязычной среды — кроме родного и русского языков изучаем французский, английский, латинский языки, а также страноведение Франции.Изучение иностранных языков — для нас всегда захватывающий процесс, который помогает лучше познать культуру других стран, развивает такие качества как толерантность, дипломатичность.В летнее время на базе нашей школы работает международной центр «Лингва», где занимаются лучшие ученики. Многим учащимся из нашей школы посчастливилось побывать в зарубежных странах. Это были образовательные туры во Франции, Бельгии, Швейцарии, Норвегии, Финляндии, Венгрии, Чехии, Тунисе, Китае, Корее. Оказывается, за всю историю школы было целых 86 выезда. Думаем, это далеко не предел, впереди нас ждут еще более увлекательные путешествия, новые знакомства и удивительные страны. 

Наше государство 

Наша школа — это целая страна. Да, да, в этом нет ничего удивительного. Мы совместно с педагогами разработали проект «Школа как государство» с формой самоуправления и успешно внедрили её в жизнь.Мы с удовольствием включились в этот процесс, основанный на принципе сотрудничества и демократическом стиле управления. Причем эта демократия не игнорирует дисцип­лины, порядок, обязанности. Наоборот, нашей школьной политической жизни присущи ответственность, трудо­любие, выполнение правил. Примечательно, что эти качества воспитываются и вырабатываются у нас по общей инициативе.Наше школьное государство имеет в своей структуре Парламент, депутатов, Правительство и Верховный суд. Председателем правительства является ученик 9-го класса Айсиэн Гоголев.В организации деятельности нашего Правительства существенную помощь оказывают наши организаторы Ю.Ю. Парникова и М.Е. Винокурова. По проекту «Школа как государство» учащиеся, родительский комитет и депутаты школьного парламента участвовали в законо-проектной деятельности «Внутренний распорядок», «Школьная форма», «Школьные вечера», «Спорт и здоровье» и т.д. 

Общественная работа 

Вот уже третий год в школе работает юношеский клуб «Мужество», кстати, созданный по инициативе самих юношей. Клуб ведет активную работу по направлениям: патриотическое, физическое и трудовое воспитание, решение социальных проблем.Члены клуба сотрудничают с учителями-мужчинами, ведут цикл «Мужской разговор». Среди юношей в честь 60-летия Великой Победы в течение года был проведен конкурс «Тэрийэр, салайар дьо5урдаах уол о5о». Этот конкурс стал отличным стимулом для наших ребят, ориентированных на успех и планирующих связать свою будущую профессию с управлением. Нынче победителем стал ученик 10-го класса Кузьмин Владик.Владику достался денежный приз в сумме 10 000 рублей от учредителя О.И. Новгородовой, она представляла потомков 10 братьев Суздаловых. СМИ В школе работают информационно-издательские объединения «Йулдуз», «Репортер» и «Аман іс», руководителями которых являются учителя-словесники М.Е. Винокурова, М.Г. Винокурова и Ю.Ю. Парникова.Школьная газета «Йулдуз» в переводе с турецкого языка означает «Звезда». Газета выходит на двух языках: русском и якутском. Есть постоянные рубрики: «Новости школы», «Это вам понадобится», «Между нами, девочками», «Любовь», «Айымньы муннуга», «Санаа±ын сайа ас».В данное время редактором является ученица 9-го класса Евсеева Настя. В прошлом году в улусном конкурсе внутришкольных газет наши заняли почетное второе место.В ДТО «Репортер» ребята учатся секретам журналистики, пробуют себя в качестве репортеров, пишут заметки в улусную и республиканские газеты. Наши материалы разного характера публиковались в газетах «Энсиэли», «Кэскил», «Юность севера», «Эдэр саас», «Учуутал аргыґа» и «Страницы юной России». Постоянно участвуем в газетных конкурсах, и имеем определенные успехи. Например, Захарова Настя удостоилась номинации «Лучшая журналистская работа» газеты «Энсиэли», почетной грамотой редакции «Кэскил» награждены Гоголев Айсиэн и Константинова Руслана. Она еще поощрена дипломом 3 степени Комитета по делам семьи и детства за творческую работу в конкурсе «Традиции моей семьи», а Айсиэн получил путёвку в ДЦ «Океан».В школе ежегодно присуждается номинация «Золотое перо», её обладателями стали Егорова Мотя, 6 кл., (2004 г.), Семенов Володя, 6 кл., (2005 г.), и Семенова Надя, 11 кл., (2006 г.).

Творческая мастерская 

Каждый ученик в школе находит то занятие, которое ему по душе.С юными певцами занимается Роза Алексеевна, ее подопечные — Дима Попов, Сахая Захарова, Аня Яковлева, Алик Мухин, Арсен Иванов. Эти ребята — довольно именитые и уже титулованные исполнители.Кому хочется заниматься прикладным творчеством может посетить кружки С.К. Даниловой «Фантазия» и А.А. Аммосовой «Город мастеров». Традициям фольклора обучает известный хомусист Д.И. Кривошапкин. Для тех, кому интересно заниматься техникой А.Ю. Николаев и А.Н. Аммосов проводят кружки «Юный техник», «Аудиовидеотехника».Гордостью школы является детский танцевальный ансамбль «Радуга», руководителем которого вот уже много лет работает Л.А. Андросова. Зажигательные бальные танцы покоряют сердца и душу многих ребят.Творческое объединение «Аман Јс» работает второй год, здесь занимаются юные лингвисты 5-10 классов. Они изучают риторику, учатся правильно и аргументировано выражать свои мысли, выступать перед публикой. Пахомова Настя стала лауреатом в жанре фольклора в республиканском конкурсе «СардаІалаах аартык».Самыми яркими событиями сотворчества учителей и учащихся, на наш взгляд, стали съемки фильмов: «Кыыс до±ор» по сценарию Саввинова Кости, «Уот» по роману Амма Аччыгыйа «Сааскы кэм», сценарий которого написала Наташа Семенова. Большой резонанс получили видеоролики «Мы за ЗОЖ» и «Проблема», снятые членами клуба «Мужество» и «Признание в любви», который был показан на передаче «Новый день» НВК «Саха». 

Традиции 

Традиционными стали в нашей школе посвящение в ученики СФАШ, осенние и весенние кроссы, День дублера, Рождественские праздники, Весенний бал, Турслет. Национальный праздник Ысыах, Экологическая экспедиция «Кэнкэмэ», Конкурсы «Супер-класс», «Семья года».Пожалуй, лучшей традицией является праздник «День учащихся», который проводится ежегодно канун Дня Республики. В этот день поощряют и отмечают достижения каждого ученика, проводятся творческие мастерские, интеллектуальные игры, различные конкурсы. Традиционно в этот день оглашается имя «Ученика года», присуждаются другие номинации, стипендии.Помимо учебных занятий многие ребята занимаются научно-исследовательской работой. Для юных исследователей в школе проводятся «Ломоносовские чтения» и работает ДА «Мета». Нас увлекает сам процесс познания нового, интересного. Конечно, это кропотливое дело координируют наши учителя. Благодаря им, мы пишем доклады, участвуем на авторитетной научно-практической конференции «Шаг в Будущее» и в олимпиадах разных уровней. Особо хочется отметить выпускников нашей школы: Константинова Толю, лауреата Всероссийской конференции «Юность. Наука. Культура», Наташу Кокореву и Клима Касьянова, победителей регионально-федерального тура международной встречи молодежи «Молодежный перекресток» в г. Хабаровске, победителей Всероссийских конкурсов по французскому языку Таркаева Николая и Жиркова Ивана и Иванова Федю, призера Всероссийской олимпиады по химии.Воздавая должное разуму, интеллекту, образованию детей, наш первый Президент М.Е. Николаев ввел в традицию проведение Рождественской елки. На этом замечательном празднике собираются лучшие ученики школ республики. Среди них были ребята и из нашей школы.Как и в других Президентских школах у нас основное внимание уделяется становлению личности каждого отдельного ученика, создаются все условия для интеллектуального и духовного развития учащихся.Все, что задумано и сделано нашим первым Президентом — это ради развития и воспитания нового поколения. Об этом свидетельствуют слова Михаила Ефимовича, оставленные им в книге отзывов после посещения нашей школы на стадии становления: «Любите, изучайте и гордитесь историей своего народа, своей Республики. Убежден, мы возродимся и вступим в XXI век развитыми».

Гоголев Айсиэн и Егорова Мотя, учащиеся 9 класса Хамагаттинской Саха-французской ассоциированной школы. 

 

Мария Николаевна Габышева, «Тыгын Дархан» ресторан директора. Саха Республикатын норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.СССР культуратын туйгуна. Нам улууһун уонна Нам селотун ытык киһитэ.

САХА АҺЫН НОРУОТУГАР ТӨНYННЭРДЭ

— Мария Николаевна, мин билэрбинэн, Михаил Николаевич бэйэтинэн бастакы сахалыы астаах ресторан директорынан эйигин талан турар. Ол хайдах этэй?— Суох, кини миигин бэйэтинэн талбатађа. Президент буолаат да, сотору сођус буолан баран, кини сорудађынан Президент администрациятын салайааччыта Будимир Дмитриевич Слепцов мунньах тэрийэн турар. Онно правительственнай остолобуой базатыгар саха ресторанын арыйыы туһунан кэпсэтии барар.Михаил Ефимович Саха сирэ бэйэтэ сирэйдээх-харахтаах, бэйэтэ туспа промышленностаах, таңастаах-саптаах, астаах-үөллээх, бэл бэйэтэ таска көтөр авиаэкипажтаах буолуохтаах диэн өйдөбүллээђэ. Көр эрэ, сахалар син авиатор үөрэхтээх уолаттардаах эбиппит да, биир да тас рейскэ барар сертификаттаах киһибит суох эбит, барыта атын омуктар. Онуоха балаһыанньаттан маннык тађыстылар. Тас рейскэ барыан сөптөөх омугунан кореец, ол аата син сахалыы дьүһүннээх пилот олордо. Стюардессанан биир саха кыыһа ананна.Саха куукунатын сөргүтүү, сайыннарыы, саха ресторанын тэрийии — бу республика имиджин оңоруу эмиэ биир салаата буоллађа. Анаан-минээн Намтан Иннокентий Иннокентьевич Тарбаховы ыңыран киллэрэллэр: «Ресторанна ас, ону дьаһай», — диэн этии оңороллор. Онуоха Иннокентий Иннокентьевич: «Мин асчыппын, куукунађа үлэлиэм, ол эрэн салайар дьођурум суох. Саха астаах рестораңңа үлэлиир кыахтаахпын эрээри, миэхэ тэрийэр киһи наада», — диир. Уонна миигин рекомендациялыыр: «Мария Николаевнаны үчүгэйдик билэбин, уһуннук бииргэ үлэлээтибит, мин кини кыађар эрэнэбин», — диэн.Ол курдук 1993 сыллаахха бу дуоһунаска киирэн хааллым. Миэхэ, общественнай аһылык салаатыгар үлэлээбэтэх киһиэхэ, бастаан ыарахаттардаах этэ, ол эрээри билигин үлэбин балачча билэбин, ону ааһан миэхэ үлэм олус интэриэһинэй, саңаттан саңаны билэбин-көрөбүн, дьону кытта алтыһабын, үлэбинэн олоробун да диэххэ сөп. Дьиэбэр хонукпар эрэ барар курдукпун.— Бастаан кэккэ ыарахаттар бааллар этэ диэтиң дии. Туох чааһыгар?— Остолобуой эргэ оборудованиелаах, иһиттээх-хомуостаах, общественнай аһылык ирдэбилигэр ситэ эппиэттээбэт базалаах этэ.Кадровай боппуруоһу кытаанахтык туруорбуппут. Дьиңэ, барыларын устар санаа суох этэ, хомойуох иһин, үлэһиттэр мөлтөхтөрүн көрдөрбүттэрэ. Билигин олортон ађыйах киһи үлэлиир.Аны ресторан үлэђэ киирээри турдађына билбиппит, ађыйах европейскай, аата-суола суох иһиттээх эбиппит. Михаил Ефимович быһаччы дьаһалынан суһаллык И.И. Тарбаховы командировкађа ыытан, сорођо сахалыы быһыылаах-таһаалаах, сорођо көннөрү классическай эрээри, «Тыгын Дархан» логотиптаах иһит-хомуос сакаастанан кэлбитэ. Күн бүгүнүгэр диэри Дулёво куораттађы Российскай фарфоровай заводу кытта үлэлэһэбит, Гусь-Хрустальнайтан курустаал иһити сакаастыыбыт. Барыта анал сакааһынан оңоһуллар буолан, киһи көрдө да, бу «Тыгын Дархан» иһитэ диэн билэр.Михаил Ефимович көђүлээһининэн, Иннокентий Иннокентьевич, Татьяна Дмитриевна Яковлева уонна мин командировкађа сылдьан, омук сирин рестораннарын, иһитин, миэбэлин, таңаһын-сабын көрбүппүт. Онтон И.И. Тарбаховтыын Сођуруу Кореяђа 20 күн үөрэххэ, стажировкађа бара сылдьыбыппыт. Рестораннай бизнескэ туох да уопута суох, үрдүк обществођа улаханнык алтыспатах дьон бэрт элбэђи билэн-көрөн, үгүскэ үөрэнэн кэлбиппит. Бу командировкалар уопсайынан үлэбитигэр олус туһалаабыттара.Аны ресторан үлэђэ киириэ биир сыл иннинэ маннык проблема үөскээтэ: Дьокуускайга дьиң чахчы профессиональнай официаннар суохтар. Хайдах гыныахха сөбүй? Биһиги саамай судургутук уонна оччотоођу кэмңэ саамай көдьүүстээхтик быһаарыммыппыт дии саныыбын. Учууталлары (преподавателлэри) наймыластыбыт уонна үс ыйдаах куурус тэрийдибит.Онно «Тыгын Дархан» бастакы кадрдара Михаил Ефимович төрүттээбит Мучин Матвей Васильевич салайааччылаах кадры иитиигэ, үөрэтиигэ Департаменын нөңүө буһан-хатан тахсыбыттара.Бу 1994 сыллаахха этэ. Yлэһиттэр английскай тылга үөрэммиттэрэ, официант идэтин кистэлэңнэригэр уһуллубуттара. Оччолорго 4 мөлүйүөн (урукку харчынан) үп көрүллүбүтүнэн преподавателлэргэ хамнас төлөөбүппүт, 12 ођону, Дьарыктаах буолуу киинин көмөтүнэн стипендия бэрдэрэн, үөрэттэрэн идэлээх оңорбуппут.— Ол аата маныаха барытыгар Михаил Ефимович көхтөөх кыттыыны ылбыт эбит буоллађа.— Оннук. Yлэбит ымпыгын-чымпыгын барытын эндэппэккэ билээччи, үөскээбит проблемалары уонна олору туоратыыны, иһитигэр-хомуоһугар тиийэ, хонтуруолга ылааччы. Сахалыы астаах «Тыгын Дархан» ресторан кини быһаччы дьаһалынан тэриллибитэ. Онтон ыла нэһилиэнньэђэ саха аһа баар эбит диэн киэң өйдөбүл үөскээбитэ, саха аһа тарђаммыта. Саха аһын норуотугар төнүннэрии, пропагандалааһын, киэң араңађа таһаарыы — ресторан сүрүн идеята, соруга.— «Тыгын Дархан» сүрүн уратыта диэн кини сахалыы астаах ресторан буолар. Билигин дађаны, кистээбэккэ эттэххэ, улахан конкурена тођо эрэ суох. Эһиги рестораңңытын ордук дииллэр. Ол кистэлэңэ тугуй?— Биһиэхэ кырдьык олохтоохтор да, ыалдьыттар да элбэхтик сылдьаллар. Ордук үрдүк сололоох тойоттор — биһиги сүрүн клиеннэрбит. АЛРОСА салайааччылара буоллуннар, Россия суруйааччылара, тас дойдуларга посоллара буоллуннар, федеральнай таһымнаах араас дуоһунастаах салайааччылар буоллуннар, бары Саха республиката туспа астаах-үөллээх, бэрт минньигэс, ураты куукуналаах эбит диэн билинэллэр. Онно, биллэн турар, асчыт улахан оруоллаах. «Тыгын Дарханын» ити чааһыгар Иннокентий Иннокентьевич хаһан да түһэн биэрбэтэђэ.Ол эрээри, мин санаабар, кырата суох оруолу бородууксуйа хаачыстыбата эмиэ ылар. Холобура, ырыган, кыра собону буһаран көр, онтон Кэбээйи соботун буһар — бүлүүдэ олох атын амтаннанан хаалар. Сылгы этэ эмиэ оннук, биһиги Абый, Халыма киэннэрин ордоробут, Таатта уонна Чурапчы ынађын этэ — атыттардаађар чыңха атын, минньигэс уонна иңэмтэлээх. Михаил Ефимович дьону, делегацияны приёмнуу олорон туох хантан кэлбитин куруук ыйытар идэлээх. Онно чопчу эппиэт эрэйэр. Холобура, убаһа этэ — Абыйтан, сүөгэй — Намтан, балык — Эдьигээнтэн кэллэ диирбит. Ол сађана ити информацияны менюбутугар кытта ыйарбыт.Саха аһын пропагандалааһын, олохтоох оңорон таһаарааччылары көђүлээһин, өйөөһүн — иккиэн быстыспат ситимнээхтэр.Хааччыйааччылар астара дэлэй, хаачыстыбалаах буоллађына, общественнай аһылык тэрилтэтин бородууксуйата биллэрдик тупсар. Итинтэн сиэттэрэн бааһынай хаһаайыстыбалары тэрийии, үлэни көђүлээһин сађаланар. Элбэх оту оттоотоххо сүөһү үчүгэй туруктаах буолар, төрөлкөй төрүөх баар буолар, үчүгэй эт-ас, үрүң илгэ кэлэр. Михаил Ефимович Николаев сађана бу манна былааннаах элбэх үлэ ыытыллан турар. Сылгы иитиитин атађар туруоруу, ынах сүөһү ахсаанын дэлэтии, балыгы бултааһын — бу барыта тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыны ирдиир.— Михаил Ефимовиһы кытта элбэхтик алтыспыт, кинини билэр киһи буоларың быһыытынан эт эрэ, бастакы президент эн көрүүгэр туох ураты хаачыстыбалаађый?— Кини салайааччы быһыытынан олус эппиэтинэстээх, киэң далааһыннаахтык толкуйдуур, инникитин саныыр сүрдээх муударай киһи. Президенинэн талыллаат, бастакы ыйаађа «О здравоохранении» диэн тахсыбыта: киһи доруобай буолуохтаах, чөл олођу тутуһуохтаах, онуоха доруобуйатын көрүнэригэр, тупсарынарыгар бары усулуобуйа тэриллиэхтээх. Ону ааһан нация сүппэтин биир төрүөтэ — доруобай, натуральнай аһылыктаах буолуохтаах.Биир биллэр хаһыат «Михаил Светлов - бокалоносец» диэн М.Е. Николаевы саралыыр, самнарар ис хоһоонноох ыстатыйаны таһааран турар. Михаил Ефимович ыалдьыттарын арыгылата-арыгылата, Ленанан хатааһылатар эрэ курдук суруллубут. Мин итиннэ отой сөбүлэспэппин.Россия бастыңөлүһүөктэрин, тас дойдулар ааттаахтарын кытта ыңыран баран, дьоһуннаахтык көрсүөхтээх буоллађа. Кини чахчы саха киһитин сиэринэн ыалдьытымсах. Ыалдьытын маанылыыр, далбардыыр үгэстээђэ. Мин онно туох да куһађаны көрбөппүн. Ол оннугар бастың, мааны остуолга олорон кэпсэтии бөђөтүн ыытар, бу дьонтон туһалаах сүбэ-ама, көмө ылар. «Тыгын Дархаңңа» правительство председателлэрэ Валентин Павлов, Руслан Хасбулатов, Егор Гайдар, Михаил Касьянов уонна да атыттар, чулуу үөрэхтээх дьон: академиктар Н.Ф. Измерев, В.К. Беляков, Л.А. Бокерия, В.А. Садовничай, Россия бөдөң университеттарын ректордара, посоллар, суруйааччылар ыалдьыттаан барбыттара. Бу дьон республикађа туһалаабыттара элбэх, биирдэ кэлэн астына-дуоһуйа сынньанан барбыттарын уон оччонон толуйбуттара дии саныыбын. Улуу дьон кыахтарын туһаныы, кинилэртэн өй, көмө ылыы — бу Михаил Ефимович дипломат быһыытынан бастың хаачыстыбата.Кини талааннаах тэрийээччи, хаһаайыстыбанньык. Ити кини айылђаттан бэриллибит дьођура диэн сыаналыыбын. Хайаан да кэскиллээђи өтө көрөн дьаһайарын олох дакаастыыр.Михаил Ефимович дьон кыађын таба туһанар, кадровай структураны сатаан тэрийэр, дьону кытта үлэлиир сатабылын бэлиэтиэм этэ.Киһиэхэ сорук туруоран баран, сорох салайааччылар «баскынан тур, атаххынан тур — толоруохтааххын» диэн өйдөбүллээхтэр. Михаил Ефимович оннук буолбатах. Аан бастаан киһиэхэ үлэлииригэр, соруммут сыалын ситиһэригэр кыах биэрэр, усулуобуйа тэрийэр, материальнай база оңорор. Ол кэнниттэн үлэни кытаанахтык ирдиир, хонтуруоллуур, мэлдьи харађын далыгар илдьэ сылдьар буолааччы.Мин санаабар, М.Е. Николаев Саха сирэ суверенитеттанарын, ол эбэтэр республика бэйэтин бэйэтэ салайынар кыахтанарын туруулаһан туран ситиспит, бэйэтин кэмигэр социальнай, экономическай боппуруостары оруннаахтык быһаарбыт киһинэн буолар. салайааччыларын, специалистарын, б

Кэпсэттэ

Сардаана Эверстова. ДЬОН ӨЙӨ-САНААТА УЛАРЫЙБЫТА,ӨРӨ КӨТӨЋYЛЛYБYТЭМихаил Ефимович Николаевы аан бастаан кини өссө президент буола илигинэ, 1987 сыллаахха, ССКП обкомун тыа хаһаайыстыбатын секретарынан үлэлиир кэмигэр Yөһээ Бүлүүгэ көрсүбүтүм. Мин онно культурнай-спортивнай комплекстар үлэлэрин бэрэбиэркэлии тиийбитим. Дьон: «Николаев, Николаев», — диэн толло, сүгүрүйэ көрөллөрүн билбитим. Оттон кылгас кэпсэтии кэнниттэн миэхэ кини туһунан сүрдээх эйэђэс, дэлэгэй, болђомтолоох диэн өйдөбүл хаалбыта.  Өскөтүн ааспыт үйэ 90-ус сыллара Россия атын регионнарыгар ыһыллыы-тођуллуу дођуһуоллаах ааспыт буоллахтарына, Саха сиригэр бастакы президент Михаил Ефимович Николаев муударай, кэскиллээх политикатын түмүгэр бу кэмнэр республика олохтоохторугар өй-санаа өттүнэн өрө көтөђүллүү, бэйэ кыађын билинии өрөгөйдөөх кэмнэринэн буолбуттара. Төрөөбүт норуоппут историятыгар, культуратыгар болђомто күүһүрбүтэ. Ол кэмңэ мин Республикатаађы норуот айымньытын Дьиэтигэр фольклорга сүрүн специалиһынан үлэлиирим. Манна дађатан эттэххэ, өссө 1981 сыллаахха Хабаровскайдаађы государственнай культура институтун бүтэрэрбэр «Өбүгэлэр үгэстэрэ» диэн дипломнай үлэм саха төрүт культуратын хайысхаларыгар анаммыт улахан бырааһынньыгы тэрийэн ыытыыга анаммыта. Нуучча улуу үөрэхтээђэ Николай Бердяев философскай көрүүтэ мин сүрэђим ортотунан киирэр буолан, умнуллан эрэр үтүө үгэстэри сөргүтүү, сайыннарыы мин тус бэйэбиттэн тутулуктаађар халбаңнаабат эрэллээђим. 1992 сыллаахха саха норуотун үгэс буолбут ойуулуур-дьүһүннүүр дьарыктарын тилиннэрэр, сайыннарар сыалтан «Кудай Бахсы» фонда тэриллибитэ. Бу тэрээһиңңэ Михаил Ефимович быһаччы кыттан, болђомтотун уурбута уонна Габышев аатынан республикатаађы ойуулуур-дьүһүннүүр музейга, Кулаковскай аатынан культура уонна искусство киинигэр көмүс, муос, мас, туос уустарын уонна иистэнньэңнэрин үлэлэрэ көрдөрүүгэ турбуттарын сүрдээђин кэрэхсээн, хас да чаас сиһилии көрбүтэ-истибитэ, иңэн-тоңон ыйыталаспыта, онно тута саңа тэриллибит фонда хайдах хайысханы тутуһан үлэлиэхтээђэ торумнаммыта. Саңа тэриллибит фонда бастакы саха аһын ресторанын тэрийэр, Иннокентий Иннокентьевич Тарбаховы Намтан ыңыран киллэрэргэ быһаччы үлэни ыыппыта. Түөрт хостоох таас дьиэни биэрэн айымньылаахтык үлэлииригэр кыах биэрэр этиигэ мин сүрүн болђомтобун уурбутум. Хас биирдии норуот куукунута — кини омук быһыытынан уратытын көрдөрөр, сүрүн тулхадыйбат баайа, кини олорон кэлбит историятын туоһута. Саха аһа сөргүтүллэн, саңалыы тыыннанан, умнуллубат дьылђаламмыта. Бу барыта — саха омук инники сайдыытыгар, киэң аартыкка тахсыытыгар быһаччы суолталаах хардыы этэ.  2000 сыллаахха саха омук научнай эйгэтин биһигэ буолбут Санкт-Петербург куоракка саха бастакы искусствоведа И.А. Потапов киирии тыллаах альбом-монографиям тахсыбыта. Бу альбому Михаил Ефимович биһирээбитэ. Саха республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитин бэлиэтин ыларбар, государственнай нађараадалары туттарыы историятыгар аан бастаан сахалыы таңнан, илин-кэлин кэбиһэр киэргэлбин иилинэн тиийбитим. «Маннык сахаң таңаһын киэң эйгэђэ, бар дьоңңо таһааран ис», — диэбитэ уонна илии тутуспута.  Михаил Ефимович 65 сааһын туоларыгар Саха сирин чулуу дьахталларын кытта көрсүһүүтүгэр мин сабыс-саңа буруолаабытынан сылдьар «Төрөөбүт дойду матыыптара» триптиђим бастакы чааһын бэлэхтээбиттэрэ. 2003 сыллаахха саас Санкт-Петербурга ыытыллыбыт Хотугу форум VII генеральнай ассамблеятын кэнниттэн кэпсэтиигэ: «Анна Николаевна, сахалыы тигиинэн бэйэң сођотођун эрэ дьарыктаммакка, эдэр көлүөнэни иитиигэ салгыы үлэлиэххэ наада», — диэн Михаил Ефимович сүбэлиир, сэмэлиир, ирдиир икки ардынан эппитэ. Кырдьык дађаны диэбит курдук, эһиилигэр Россия культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Мирнэйдээђи культура отделын сэбиэдиссэйэ Г.Р. Степанова көђүлээһининэн Мирнэй куоракка бастакы авторскай студиям үлэтин сађалаабыта. Михаил Ефимовиһы кытта хас биирдии көрсүһүүм кини ађалыы ыллыктаах этиитэ, сүбэтэ мин тус олохпор айар үлэм сүрүн оңкулун уурсубута диэн киэн туттабын. Михаил Ефимович Николаев Саха Республикатыгар президенниир кэмигэр мин ханна да тиийдэрбин, Россия араас регионнарыгар, тас да дойдуларга, улахан түһүлгэлэргэ бастакы этиибин «Мин президеним» диэн сађалааччыбын. Төрөөбүт норуотум иитэн таһаарбыт Аан дойду ааттаахтара билинэр уонна тэңңэ аахсар бөдөң, киэң көрүүлээх, төрөөбүт норуотун кэнэђэски үүнэр көлүөнэтин инники сайдар кэскилин түстүүр салайааччыны иитэн таһаарбыта мин санаабын өрө көтөђөр, сарсыңңыга эрэли үөскэтэр.А.Н. Зверева,норуот маастара,СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ,Россия художниктарын союһун чилиэнэ,Россия журналистарын союһун чилиэнэ,Нам улууһун бочуоттаах гражданина.СУОППАР АХТЫЫТА Иннокентий Никитич Потапов — М.Е. Николаев бастакы суоппара. Кинини билэр дьон: «Николаевы президент оңорбут киһи», — диэн күлэн дуу, оонньоон дуу этэллэрин истибитим. Иннокентий бэйэтэ эмиэ оонньуулаах, кэпсээннээх-ипсээннээх, нууччалыы эттэххэ, бэрт юмордаах киһи. ЭППИТ ТЫЛЫГАР ТУРАР... Суоппарынан үйэм тухары үлэлээтим. Мин тиэйбит дьонум бары республикађа биллэр, убаастанар дьон. Кинилэр республика сайдыытыгар бэрт элбэх үтүө дьыаланы оңорбуттарыттан бэйэбин дьоллоох киһинэн сананабын. Бастаан Николай Семенович Охлопковы (Миниистирдэр Советтарын бэрэссэдээтэлин тутууга маңнайгы солбуйааччы), онтон Степан Николаевич Платоновы (Миниистирдэр Советтарын бэрэссэдээтэлин Тыа хаһаайыстыбатыгар маңнайгы солбуйааччы).Ол сађана Михаил Ефимович Yөһээ Бүлүүгэ бастакы сэкирэтээринэн үлэлиир этэ. Онтон Совмиңңа тыа хаһаайыстыбатыгар бэрэссэдээтэлинэн биэс сыл, онтон тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн биэс сыл үлэлээбитэ. Ол кэнниттэн эмиэ биэс-хас сыл обкомңа тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар сэкирэтээрдээбитэ. Бу 15 сыл устата мин киниэхэ суоппарынан үлэлээбитим.Мин иннибинэ нуучча уола ананан суоппардыахтаах эбит. Биир күн үлэлээбитин кэннэ Михаил Ефимович устан кэбиспит. Бэйэтэ сүрдээх үлэһит, ирдэбиллээх буолан, сүгүн үлэлиэ суох диэн билэн уураттађа буолуо. Онон, үлэђэ киирэрбэр тулуур, сүрэх наадатын билэр этим. Yлэбэр үөрэнэн, кыађым баарынан, түһэн биэрбэккэ үлэлии сырыттым.Сотору сођус маннык кэпсэтии буолла. «Киэсэ, үлэлээ. Дьиэђэр-уоккар көмөлөһө сатыам», — диэтэ. Оччолорго Герой Лонгинов аатынан уулуссађа мас дьиэђэ олорор этибит, үс ођолоохпут.Биирдэ Хрущев көмөлөһөөччүтүн (Литвинов Максим Васильевич диэн быһыылаађа, бадађа) тиэйэ сырыттым. Yчүгэй бађайы, судургу майгылаах ођонньор этэ. Кэпсэтэбит.— Парень, у тебя дети есть? — диэн ыйытар.— Есть, — диибин.— Да ты сам мальчик совсем! И много их у тебя?— Немного.— Сколько?— Трое.— Да ты что, парень?! Это в городе-то?! В деревне ещё можно заводить троих, а зачем в городе столько детишек?— А я в деревянном доме живу, у нас жутко холодно. Что делать — друг к другу притираемся, вот и дети появляются.Онуоха ођонньор:— Ну, Михаил Ефимович, помоги ему с квартирой, — диир.Михаил Ефимович усулуобуйабын бэйэтэ да бэркэ билэр этэ, көмөлөһүөх буолбут тылын толорбута. Икки сыл үлэлээбитим кэнниттэн куорат киинигэр таас дьиэ биэрбитэ. Төрдүс ођобут манна төрөөбүтэ.  ОЛУС ҮЛЭҺИТ Михаил Ефимович биир атын дьонтон биллэр, туспа уратыта олус үлэһит этэ. Сарсыардаттан киэһээңңэ диэри өрөбүлэ суох үлэлиир. Өрөбүл буоллар эрэ оройуоннары кэрийэ баран хаалар.Намңа, Хаңаласка (ол сађана Орджоникидзевскай оройуоңңа), Чурапчыга, уопсайынан чугас улуустарга куруук сылдьар этибит. Михаил Ефимович дьиңнээх үлэһит, талааннаах дьону өрүү өйүүр үтүө эңээрдээх. Ол дьон билигин республикађа, Россияђа, аан дойдуга дађаны аатырар дьон буоллулар.Атын оройуон кииннэригэр холоотоххо, Нам остолобуойа аһа тотоойутунан, минньигэһинэн биллэрэ. Ону мин эрэ буолбатах, ол кэмнэргэ Намңа командировкађа сылдьыбыт үгүс киһи мэктиэлиэђэ дии саныыбын. Оччотоођу остолобуой шеф-поварын Иннокентий Иннокентьевич Тарбаховы бүгүн Саха сиригэр билбэт киһи суох буолуо. Кини асчыт быһыытынан Россияђа эрэ буолбакка — аан дойдуга аатырда. Михаил Ефимович ардыгар: «Саха төрүт аһын аһыахха», — диэн, анаан-минээн, Тарбаховка тиийэрбитин, ыраах сырыыттан, бүтэн биэрбэт үлэттэн сынньанан, астына аһаан ааһарбытын бүгүн дађаны олус истиңник саныыбын.Биир интэриэһинэйэ диэн кини хаһан да атыттар курдук бастаан хонтуорађа барбат, наар фермаларынан, гаражтарынан, оттуур биригээдэлэринэн, уопсайынан, хаһаайыстыбаларынан сылдьар идэлээх этэ. Соруйдађына, дьаһайдађына хап-сабар «ээх» дииллэр. Онтон кэлиэ суођа дииллэр быһыылаах да, киһилэрэ сотору сођус буолан баран бэрэбиэркэлии тиийэн кэлэр. Сопхуос дириэктэрдэрэ миигин көрдөхтөрүнэ ыксыы түһэллэр: «Оо, дьэ, Киэсэ, эмиэ кэллиң дуу? Массыынам алдьанна эңин диэң этэ буоллађа дии...» — диэхтииллэр. Бэйэлэрэ дьаархаммыт санааларыттан өрө тутан, өрөөбөккө, сынньаммакка сылдьарбын көрөр-билэр буолан аһынан да эрдэхтэрэ.Yлэһит киһини кытта сылдьан бэйэң эмиэ сотору кэминэн соннук үлэһит буолан хаалађын. Кини кэмигэр кэлэри-барары миигиттэн олус ирдиирэ. Ол Михаил Ефимович хараахтарын сүнньэ. Атын да дьонтон үлэђэ оннук сыһыаны ирдиирэ. Киниттэн бириэмэни сатаан аттаран туһанарга үөрэммиппиттэн олус астынабын.Мин үлэм диэн — массыына үчүгэй туруктаах буолуохтаах, куруук кэмигэр илдьии-ађалыы, түргэнник уонна этэңңэ айанныахтаахпын. Михаил Ефимович суох бириэмэтигэр массыынабын көрүнэбин, оңостобун, наар буолтатын-гаайкатын тардына сылдьабын. Бу санаатахха, хаһан да массыынам суолга алдьанан, суолга хаайтарыы тахсыбатађа. Оһолго да түбэспэтэхпит. Арай биирдэ Уус Алдаңңа түңнэстэ сыспыппыт. Yрдүк бађайы кутуу суол. Сопхуос дириэктэрэ, сатахха (Иннокентий Никитич Дьааңылыы саңатын ыһыктыбат): «Түргэнник барыах, эрдэ бүттэхпитинэ, илим үтүөхпүт, балыктыахпыт», — диэн сибис гыммыта. Ээ, мин ону истэн баран үктээн кэбистим. Дьэ, ол иһэн, хайдах эрэ көлөһөм халтарыс гынна да, аллара үчүгэй ађайдык көттүбүт! Барыта чыпчылђан түгэнэ. Толкуйдуур түгэн суох! Арай, «маннык гыныахха!»  диэн санаа эмискэ күлүм гынна. Бырахпыт өттүгэр уруулбун салайа баттаатым уонна гаастаан кэбистим. Онтон, аллара курулаан иһэн, ускуораска уган баран төттөрү салайан, суолга төттөрү тахсан кэллибит. Дьонум һуу-һаа бөђөтө, биир киһи сидиэнньэлэр икки ардыларыгар кыбылла охсубут. Михаил Ефимович туох да буолбатађын курдук туттан олорор, улаханнык ыксаабыта да, ыгылыйбыта да көстүбэт, арай кыратык дьиппиэрбит дьүһүннээх. Кытаанах бађайытык тутуспут уонна саңата суох олорор эбит.1977 сыллаахха автораллига чемпионнаабытым. «Мин суоппарым — автогонщик!» — диир этэ Михаил Ефимович. Кэлин билбитим, соруйан, түргэнник айаннаатын диэн, куруук раллига кытыннарар, рекорд олохтотор эбит. Биирдэ куһађан суолунан Ытык Күөлгэ 5 чааһынан, Намтан Дьокуускайга диэри 30 мүнүүтэнэн кэлэн турабыт. Оччотоођу Нам суолун онноођор, эн да билэриң буолуо (Иннокентий Никитич мин ођотук дьүһүммүн көрөн сонньуйар).Ол маннык этэ. Алта чааска радионан мунньах буолуохтаах эбит, биһиги Намңа сылдьабыт. Мунньах куоракка буолар. Мин ону билбэккэ, биэс аңаарга биирдэ кэллим. Михаил Ефимович туран: «Ханна сүүрдэ сылдьађын? Алтаттан мунньах сађаланар. Чэ, барыах, хойутаан да буоллар, баттаһыахпын наада», — диэтэ. Yктээн кэбистим. Биирдэ НКИК таһыгар баар буоллубут. Чаһыбытын көрдүбүт: алта чаас оруобуна буолбут. Мунньах салайааччыта, министиэристибэ үлэһитэ Алексей Слепцов харађын бүлтэччи көрөр, төбөтүн быһа илгистэр: «... оттон субу соторутаађыта Намтан төлөпүөннээбиккит дии, хайа икки ардыгар кэллигит?!»Yлэлии сылдьан, араас көрүдьүөс түгэн элбэх буолааччы. Хатырыкка отчуттар биригээдэлэригэр бара сырыттыбыт. Дьоммут ходуһађа 11-гэ киирэллэр, киэһэ 5 чааска ходуһаттан тахсаллар. Тођо бачча хойут киирэђит диэтэххэ: «От сииктээх». Тођо эрдэ тахсађыт диэтэххэ: «Хаһың түһэр», — дэһэллэр. Эппиэттэрэ бэлэм. Бэйэлэрэ, обургулар, мађаһыыңңа элээрэллэр быһыылаах.Ыанньыксыт кыргыттар барахсаттар үлэ саамай ыараханыгар сылдьаахтыыллар. Сииктээх хотон, биллэн турар, доруобуйађа охсуута улахан. Ол иһин, Михаил Ефимович фермаларга доруобуйа постарын тэрийбитэ. Бу постарга быраастар ыанньыксыттар доруобуйаларын мэлдьи кэтээн көрөллөрүгэр эбээһинэстээбитэ. Ону таһынан, оччолорго сэдэхтик көстөр дэписсиит табаардары ыанньыксыттарга маңнайгынан тиксэрэр дьаһал таһаарбыта. Ити курдук, ыанньыксыт ыарахан үлэтин чэпчэтиигэ уонна суолтатын үрдэтиигэ саңа хардыыны оңорбута.Аммађа күһүн хортуоска үлэтин көрө бардыбыт. Оскуола ођото бөђө хомуурга үлэлии сылдьар. Хаардыы турар. Тыраахтардар бары тураллар, ођолор уокка иттэллэр, тоңмуттар ађай. «Хайа, тођо турађыт?» — диэн буолла. «Копалкабыт алдьанна, лэмиэхтэрэ токуруйдулар. Оройуонтан сварщигы кэтэһэбит, техпомощь кэлиэхтээх», — дэстилэр. Михаил Ефимович копалканы эргийэ сылдьан көрдө уонна: «Умса бырађың эрэ. Кувалдата ађалың», — диэн, үгэһинэн холку бађайытык дьаһайда. Ађаллылар. Ылан лэмиэђи саайда, тимирэ көнөн хаалла, онтон иккис тимирин көннөрдө. Дьоммут харахтара туран хаалла. «Барың, үлэлээң», — диэтэ.КИЭҢ КӨЋҮСТЭЭХ КИҺИ Михаил Ефимович — холку, киэң көђүстээх киһи. Сорођор мунньахтарга киирэн олорооччубун.Уу чуумпу. Аргыый, сыыйан саңарар. Мунньах дьонун болђомтотун ол аргыый саңарара олус тардар уонна ордук ылыннарыылаах буолар эбит.Күһүн куобахтыырын сөбүлүүр этэ. Биирдэ эмэ бултааччы. Бултуу сылдьан күүстээђин биллэрэн турар. Биирдэ Намңа массыынабытын бырађан баран, 3 килэмиэтирдээх курдук сиргэ сатыы баран бултаатыбыт. Арай, биһиги рюкзактарбыт кыралар эбит, Михаил Ефимович киэнэ — саамай улахан. 15 куобађы хааланна. Баран истибит, биһиги сылайдыбыт, ыран охтон хааллыбыт. Киһибит аттыбытыгар хаама сылдьар, сүгэһэрин да түһэрбэт. Сылайан, сылбах курдук охтубут дьону дьээбэлиир. «Сиһиң тугун көнөтөй?» — дэһэбит. Онуоха: «Противовеһым үчүгэй», — диир, иһин имэринэн кэбиһэр. Кэлин билбиппит, киһибит эдэр сылдьан штангист эбит, онтуката өтөрө буолуо. ОЋОЛОРУМ БАРАХСАТТАР Кэргэмминиин Екатерина Гавриловналыын комсомолга бииргэ үлэлээбиттэр. «Нашу активистку пеленками завесили!» — диэн миигин күлэр этэ. Биһиэхэ чугас киһи буолан, дьиэ кэргэммин олус үчүгэйдик билэрэ уонна: «Киэсэ тыыла — эрэллээх Тыыл!» — диэн мэлдьи этэрэ.Дьэ, ађа буолан ођолорбун сүгүн көрсүбэтэх киһибин. Кытаанах режимнээх үлэһиттэр этибит. Сарсыарда сэттэ чааска туран, гаражпар баран массыынабын ылабын, тойоммун 8 чааска үлэтигэр ађалабын. Киэһэ, эрдэлээтэхпинэ ађыска, тођуска, сорођор уон бииргэ, хойутаатахпына түүн үөһэ да кэлэбин. Оттон көмөлөһөөччүтэ Кирилл Скрябин күн аайы кэриэтэ киэһэ 11 чааска диэри үлэлээн букунайара.— Ођолорбут утуйа сыттахтарына үлэтигэр барар, утуйа сыттахтарына үлэтиттэн кэлэр. Ађађыт бу баар диэн хаартыскађа көрдөрөбүн. Ођолорбут дађаны хаартысканы ыйа-ыйа: «Это наш папа», — дэһэллэр этэ, — диир Иннокентий кэргэнэ Екатерина Гавриловна.Бүгүн Иннокентий Никитич Потапов улахан дьиэ кэргэн ађа баһылыга.— Ођолорум бары үрдүк үөрэхтээхтэр. Улахан кыыс Галина маңнайгы нүөмэрдээх балыыһађа логопедынан үлэлиир. Икки уол ођолоох. Галя ођо эрдэђиттэн спортсменка, парашютунан уонтан тахсата ыстанан турар, ытыынан ситиһиилээхтик дьарыктаммыта. Ону таһынан уруһуйдуурун, хоһоон суруйарын сөбүлүүр. Күтүөппүт 28-гар соһуччу ыалдьан күн сириттэн барбыта. Улахан уолбут эмиэ 28-гар былађайга былдьаммыта. Бэйэтин лаппа кыанар, модьу-тађа көрүңнээх уол этэ. Спортсмен, 4-с даннаах каратист, хара пояһы ылбыта. ОМОНнары дьарыктыыр этэ. Аны хас уоппускатын ыллађын аайы ођолору батыһыннаран Дьааңы хайатыгар экспедиция ыытар идэлээђэ. Лендлиз дуогабарынан Эмиэрикэттэн көтөн иһэн сууллубут перегон сөмөлүөттэрин көрдөөн үһү булан тураллар. Ол саахалга түбэспит лүөччүктэр аймахтарын кытта сибээстэһэн суруйсан испиттэрэ. Дьааңы хайатыгар икки куупаллаах таңара дьиэтин, чочуобунаны булбуттара. Хайа үрдүгэр гараж булбуттар, онно 30-ус сыллардаађы эмиэрикэ массыыналара бааллар эбит. Буотамађа былыргы уустар оңорбут тимири уһаарар оһохторун булбуттара. Бу барыта үлэтин таһынан, көннөрү хобби курдук дьарыга этэ.Үһүс ођобут, кыра кыыс Светлана кооперативнай техникумңа учууталлыыр, идэтинэн психолог. Арба дађаны, Света ођо эрдэтээђититтэн маннык кэпсээн баар. Yлэбэр илдьэ бардым, массыынабар олордо сырыттым. Михаил Ефимович кэргэнин Дора Никитичнаны кыыһын кытта дьиэлэригэр илтим. (Арба дађаны, Дора Никитична уонна кини балта Дарья Никитична кэргэним Катя ађата Гаврил Михайлович Татаринов Ньурба орто оскуолатыгар үөрэппит кыргыттара эбиттэр. Олоххо итинник түбэлтэлэр бааллара дьону олус чугаһатар, истиң сыһыанныыр). Киирэн олороотторун кытта кыыһым сүрдээх дьоһуннаахтык: «А тётенек возить нельзя!» — диэтэ. Күлсүү бөђө.Кыра уол Никита «ЭПЛ-Даймоңңа» экономиһынан үлэлиир. Ођо эрдэђиттэн спортивнай ориентированиенан үлүһүйбүтэ. Сибиир уонна Дальнай Восток чемпиона. Кэргэнэ эмиэ экономист-менеджер. Кыра уол ођолоохтор. Сиэммит 4 ыйдаах. Михаил Ефимович Никита алта саастаађар: «Бу киһигит олус дьођурдаах ођо эбит, үчүгэйдик үөрэттэриң эрэ, оччођуна бэйэтин суолун солонор киһи тахсыыһы», — диэн чинчилээбитэ (Тпу! Тпу! Тпу! Туп! Туп! Туп!).Иннокентий Никитич кэпсэтиибит түмүгэр: — Билигин үлэм — даача, ођуруот, сиэннэрбин көрөбүн. Бэйэбин толору дьоллоох киһинэн аађынабын. Yлэлээбиппин олус үчүгэйдик саныыбын, мин тиэйбит дьонум бары үчүгэй дьон этилэр, барыларын ытыктыыбын, убаастыыбын. Араастаан куһађаннык саңардахтарына өһүргэнэбин, сөбүлээбэппин... — диир.Уонна:— Ођонньоттору Өктөөп бырааһынньыгар болуоссакка көрсөбүн. «Хайа, Киэсэ, «заслуженнай» бађас буоллуң ини?» — дэһэллэр. «Суох, мэтээлим, уордьаным суох. Оннукка улаханнык наадыйбаппын дађаны», — диибин. Ээ, ођонньотторум миэхэ бэйэлэрэ онноођор бочуоттаах ааты биэрбиттэрэ: «Правительственный ВОДИТЕЛЬ №1», — диэн баран күлэн кэбиһэр Николаев суоппара.

Кэпсэттэ

Сардаана Эверстова. 

 

ХОТУГУ ПОЛЮҺУ АРЫЙЫЫ 60 СЫЛЛААХ ҮБҮЛҮӨЙЭ

Хас биирдии киһи үрүң күн анныгар олох олорон аастым дэнэр буоллађына, биир эмит уһулуччулаах, чађылхай, үчүгэй түгэни өйүгэр-санаатыгар, сүрэђэр-быарыгар сөңөрдөн өрүү илдьэ сылдьар. Миэхэ оннук түгэн — Хотугу полюһу арыйыы 60 сыллаах полярниктар үбүлүөйдэригэр Саха сирин бырабыыталыстыбатын бөлөђөр киирсэн кыттыыны ылбытым.Муус устар 22 күнэ 1997 сыл, сарсыарда 9 чаас. Саас барахсан саамай үгэнэ. Куоракка хаар ууллан, уулуссалар куура быһыытыйаннар, сайын чахчы кэлбит курдуга. Аэропорка тиийэн вокзал иһин көрбүтүм — кыһыңңылыы үллэччи таңныбыт дьон үмүөрүһэн тиритэ-хорута, буһа-хата тураллар. Чахчы, мин аргыстарым, Тиксиигэ көтүөхтээх Саха сирин правительствотын делегацията. Хомсомуолтан ыла билсэр дођорбун Владимир Михайлович Членовы көрөн сүргэм көтөђүллэ түстэ. Мэлдьи күлэ-сала сылдьар идэлээх, дьоңңо олус элэккэй айылгылаах дођорум атын аргыстарбын кытта үөрэ-көтө билиһиннэрдэ. Билэр дьонум: ИДьМ миниистирэ Валерий Фёдоров, КСБФС (ФСБ) начаалынньыга Симон Анастатов көтөллөр эбит. Аны мин бөлөђүм дьоно бу тигинээн кэллилэр. Традиционнайа суох медицина киинин дириэктэрэ Юрий Сидорович Прокопьев, наука кандидата, биллиилээх спортивнай травматолог быраас уонна Семен Ермолаев «Саха» НКИК «Кэм» биэриитин эрэдээктэрэ. Сотору сођус буолаат, делегация салайааччыта Саха Республикатын Президенэ Михаил Ефимович Николаев кэлээтин кытта, күүтэн турар ЯК-40 сөмөлүөккэ олорон тус хоту көтөн сындыыстана турдубут. Михаил Ефимович миигин ыңыран ылан аттыгар олордон кэбистэ. Тиксиигэ тиийиэхпитигэр диэри бэрт элбэђи ону-маны сэһэргэстибит. Уонна мин сүрүн сорукпун ырыттыбыт. Хотугу полюска ырбыы, аһађас уу буллахпытына сөтүөлээн, умсаахтаан тахсыахтаахпыт. Санаатахха боростуой курдук да, ыарахаттар элбэхтэр эбит. Бөлөх маны барытын үөрэтэн, үчүгэйдик ырытан кыаллар гына оңоруохтаахпыт уонна миигин бэлэмниэхтээх. Эдьигээңңэ 4 сыл булт училищетыгар дириэктэринэн үлэлии сылдьабытым. Училищеђа хоту улуустарга аналлаах специалистары — булчуттары, балыксыттары, түүлээх таңас тигээччилэри, ветеринарнай санитардары бэлэмниирбит. «Север» АПК 19 сопхуостарын сыһыарбыттара. Онон, Булуң, Өлөөн, Анаабыр, Халыма, Усуйаана, Верхоянскай улуустарын кытта ыкса сибээстээхтик үлэлиирбит. Бэйэбит таба ыстаадатын тэриммиппит. Ону таһынан олохтоохтор бултуур ыырдарынан, балыктыыр түөлбэлэринэн, ыстаадаларынан бэрт элбэхтик сылдьарбыт. Тыйыс айылђалаах, эрэйдээх суоллаах-иистээх, хоһуун-хоодуот үлэһит дьонноох хоту дойдуну ис сүрэхпиттэн сөбүлээбитим. Онно сылдьан бултуурга, балыктыырга үөрэммитим. Хоту дойдуну иккис төрөөбүт дойдум курдук таптыыбын уонна онон киэн туттабын. Ол гынан баран, бириэмэ булан Хотугу муустаах муорађа киирэ сылдьыбатахпыттан бүгүн да кэмсинэбин.Өр-өтөр буолбатыбыт, Тиксиигэ көтөн куугунатан тиийдибит. Таһађаспытын «АЛРОСА» хампаанньа ТУ-154 сөмөлүөтүгэр тастыбыт, үчүгэйдик дьаһайан, чөкө уурдубут. Ити аата полюска көтөргө бэлэмнээтибит. Онтон массыыналарга олорон, Тиксиигэ киирдибит. Администрация дьиэтигэр Госдума депутаттарын бөлөђүн көрүстүбүт. Кинилэри Сэбиэскэй Сойуус Геройа, биллиилээх полярник, океанолог Артур Николаевич Чилингаров илдьэ кэлбит. Станислав Говорухин курдук биллэр, улуу дьону кытта бэйэбит кыыспыт Зоя Корнилова баарыттан олус үөрбүтүм. «АЛРОСА» хампаанньа бөлөђүн Вячеслав Анатольевич Штыров салайан ађалбыт. Туох да диэ, астык көрсүһүүөрдөрдүлэр. Онтон «АЛРОСА» ТУ-154 сөмөлүөтүгэр олорон Красноярскай кыраай куоратыгар Хатангађа көттүбүт. Биһиэхэ Булуң улууһун кулубата Афанасий Дорофеевич Иванов-Тођой, солбуйааччыта, Сэбиэскэй Сойуус самбођа спорду маастара Аркадий Николаевич Алексеев холбостулар, биһигини кытта көтүһэр буоллулар.Киэһэлик Хатангађа көтөн тиийдибит. Биһигини атын сиртэн кэлбит ыалдьыттары кытта гостиницађа түһэрдилэр. Хатангађа икки хоннубут. Салайааччыбыт Юрий Сидорович киирэр-тахсар, сүүрэр-көтөр, сотору-сотору: «Муустаах муорађа буурђа түһэ турар, күн-дьыл туруга куһађан», — диэн сонуннаах кэлэр. Хаайтаран олорор дьон истэрбитигэр биллэн турар куһађан. «Бачча кэлэн баран, ол полюс диэн дойдуларыгар тиийбэккэ төннүөхпүт дуо?» — диэн санаа үүйэ-хаайа тутар. Арай, Сэмэннээх Аркадий санаалара бөђөх. «Михаил Ефимович баар. Хайаан да полюска тиийиэхпит», — дэһэллэр (ким билэр, бађар санааларын аралдьыта сатыыллара да буолуо). Оо, күүттэххэ күн уһунуон!Итинник мунчаара олордохпутуна хоспут аана тэлэллэ түстэ да, атаспыт-дођорбут Уйбаан Уһунуускай омун-төлөн буолан көтөн түстэ. Мин нухарыйыах курдук сытар киһи, түүл түһүүбүн дуу дии санаан соһуйан олоро түстүм:— Уйбаан, бу эн дуо?! — диэн ыйытааччы буоллум.— Мин, дођоор, мин! Полюстан субу көтөн кэллим!Дьэ, дьикти кэпсээннээх киһи буолла! Утуйан испит Сэмэн уһуктан:— Бу киһи тугу-тугу туойар?! — диэтэ.Дьэ, кэпсээн кэрэтэ, дэлэйэ, омуна-төлөнө манна буолла! Кэлин, ымсыыран, ордугурђаан, олох саңата суох бардыбыт. Уйбааммыт кыайыы көтөр кынаттанан хонук сиригэр дайа турда. Хайыахпытый, сарсыңңы күн дьолуота билиэ буоллађа. Саңата суох сыттыбыт, устунан нухарыйан бардыбыт.Сарсыныгар биһиэхэ да дьол-соргу тосхойдо! Көтөр буоллубут! Бары, мэктиэтигэр атахпыт төбөтүнэн дыгыйан, тиэтэйэ-саарайа, урутаан көтөн тиийиэх курдук, илин-кэлин түсүһэн, Ан-74 сөмөлүөккэ симилиннибит. Малбытын-салбытын сааһылаан сөмөлүөт кэлин өттүгэр миэстэ булунан олорунан кэбистибит. Хата, эрдэ олохпутун булунан бэркэ табылынныбыт — сотору сөмөлүөт иһэ дьонунан туолла. Биһигини кытта Хатанга кулубата, полярнай станция үлэһиттэрэ көтүһэр буолбуттар. Сотору салайааччыларбыт: Артур Николаевич, Михаил Ефимович, Вячеслав Анатольевич киирдилэр.Сөмөлүөппүт собуоттанан ньириһийдэ, аарыма салгын аала ыардык, нүһэрдик дайан, улам-улам үрдээн, тиийиэхтээх сирин туһаайыытынан көтөн күпсүйдэ. Сыра-сылба таайан, мотуор биир дьүрүс ньиргиэригэр бигэнэн, дьон үксэ нуктаан барда.Мин санаам ыраађынан дайар. Бу муус куйаары үөрэтээри үгүс хоһуун айанньыт дьон төһөлөөх эрэйи, сору-муңу көрөн олохторун толук уурбуттарыттан хараастабын. Ону сэргэ, бу мин, аныгы олох киһитэ, Нам улууһун боростуой уола, олох сайдан, полярниктар үбүлүөйдэригэр бырааһынньыктыы көтөн иһэбин. Ол түөспүн эппэңнэтэр дьикти долгунтан долгуйабын, астынабын. Хайа да киһи итэђэйиэ суох курдук! Сөмөлүөт түннүгүнэн көрдөххө, харах ыларынан биир кэлимсэ хаар, муус. Уйаара-кэйээрэ биллибэт Улуу байђал киһи кутун-сүрүн баттыыр дьикти күүстээх, ону тэңэ, киһи санаатын көтөђөр өссө дьикти көстүүлээх, Сир Ийэ барахсан ньуура онноођор маннык иччитэх үрүң тумарыга кэрэтийэн көстөр буолар эбит.Арктика 21 мөл. квадратнай килэмиэтир иэннээх. Хостонор баайа, фауната, флората бүгүн да ситэри чинчиллэ илик. Ньиэп саппааһа Арассыыйа шельфэтигэр 200 миллиард туонна, алмаас, көмүс саппааһа сөђүмэр элбэх диэн сабађалыыллар.Дэлэђэ Артур Чилингаров маннык суруйуо дуо: «Арктика ждёт своих новых первопроходцев. И неважно, на каком участке этого большого дела они оказались: на маленьких полярных станциях, разбросанных по островам, в заполярных городах или дрейфующих льдах — везде их работа будет важной для людей, для науки, для Родины».Сөмөлүөппүт 5 чаастан ордук көтөн, маңнайгы нүөмэрдээх уста сылдьар полярнай станцияђа кэлэн түстэ. Сүр хатаннык туормастар хачыгыраатылар, аан аһыллаатын бөртөлүөттэргэ сүүрүң диэн хамаандалаатылар. Икки бөртөлүөт турарыттан бииригэр таһађаспытын тастыбыт. Тыын да ыла түһэр солото суох күлүмэх туттуу буолла. Таһађаспытын таһан эрэ баран станцияны сыныйан көрдүбүт — эңин араас дойдулар былаахтарын быыстарыгар араас өңнөөх, араас көрүңнээх балааккалар бачыгыраабыт ађай сирдэрэ эбит. Маннык элбэх судаарыстыба дьоно биир сиргэ мустубуттара — дьэ, астык көстүү!Дьону лыык курдук симинэн баран, бөртөлүөттэр көтөн ыадастан тахсан полюс диэки көттүлэр. Көтөн иһэн Юрий Сидорович:— Доо, Сэмэн, умсар уугун көрө ис, — диир.Бөртөлүөттэн көрдөххө муус хайдыбыт сирэ элбэх эбит. Улахан өрүстэр, күөллэр курдук киэң, мууһа суох ыраас уулаах учаастактар бааллар эбит.Чаас курдугунан сир хотугу чыпчаалыгар кэлэн түстүбүт. Араас дойду дьоно бэйэлэрин былаахтарын хаарга анньыталаатылар. Биһиги Саха сирин былаађын эмиэ туруордубут. Дьэ, өрөгөй үрдэ, үөрүү-көтүү!Полюска үктэнэн турарбытын компас стрелкатынан быһаардыбыт. Стрелкабыт биир кэм тула холоруктуу олорор, хоту сођуруу диэни көрдөрүүһү үһү дуо? Көрөн, тутан турдахха — дьикти көстүү, дьикти иэйии! Санаан көрүң — Сир Ийэ оройо уонна мин — Нам уола! Аан дойду ааттаахтарын кытта бииргэ кэлэн турабын!Кылгас миитин буолла. Артур Чилингаров барыбытын эђэрдэлээтэ. Мин киниэхэ Саха сирин спортсменнарын аатыттан кубок туттардым. Членов кэлэн:— Ну, Семён, готовься... — диэн сибигинэйдэ.Биһиги туох сыаллаах кэлбиппитин ким да билбэт. Хотугу полюска сөтүөлээбит киһи суох. Онон, долгуйуу улахан. Бөртөлүөккэ киирэн таңнан, бэлэмнэнэн кэбистибит, разминкалана сырыттыбыт. Ол сырыттахпытына Хотугу полюс бэлиэтин туруорбуттар. Ону тула оһуокайдаан бардыбыт. Оһуокай тылын Юрий Сидорович эттэ. Эмиэ кэрэхсэнэр, дьикти түгэн үүннэ. Хотугу полюска тиийэн оһуокай тылын таһаарбыт киһи суох. Оттон оһуокайдаабыт дьон бэрт ађыйах буоллахпыт дии. Мин сахам оһуокайа полюска дьиэрэйбититтэн олус астынным.Сэмэн Ермолаев, Аркадий Алексеев, Владимир Членов уонна да атын саха уолаттара остуол тарда охсон баар дьону барыларын ыңырдыбыт, тоң балыгынан, саха аһынан күндүлээтибит. Омуктар улаханнык астынан, биһиги президеммитигэр Михаил Ефимовичка барђа махталларын, республикабыт өссө да чэчирии сайдарыгар бађа санааларын эттилэр. Ол курдук, үөрэ-көтө, тото-хана аһаан баран футбол оонньуу сырыттахтарына, эмискэ добун холорук ытыйан турда, туох да көстүбэт маңан тумарыга субу ађыйах мүнүүтэ анараа өттүгэр ыраас турбут халлааны саба бүрүүкээтэ, силлиэ-буурђа иһиирдэ. Бары бөртөлүөккэ сырыстыбыт. Бөртөлүөппүт, хата, бэрт сотору, базабытыгар тигинэтэн ађалла. Абаккалаах, халлаан мэһэйдээн Хотугу полюска умсаахтаан тахсыбатыбыт! Сөмөлүөккэ баран иһэн, Артур Чилингаровка:— Давай! Хайдах эрэ быыс-арыт булан ууга киирэн тахсыахпыт этэ, ол хайдађый? — дии сырыттыбыт.Онуоха Артур Николаевич:— Семён, хомойума. Таңараттан да көрдөһөн быыс булар кыах суох. Бу дойду айылђата биһиэхэ бас бэриммэт, ол этэр Таңарабыттан да ыйыппата буолуо. Кэлин, биирдэ эмэтэ үтүө күнүнэн көрсүө. Оччођо эн да дьоллоох чааһың үүнүө, онно мин эрэнэбин, — диэтэ.Хайыахпытый, оңой-соңой көрөн эрэ кэбиһээхтээтэхпит дии.Бириэмэ олох барбат — эргиччи маңан хаар, биир сиргэ ыйанан баран турар киирбэт күн... чуңкунуур чуумпу... Маны этэн эрдэхтэрэ, «белое безмолвие» диэн.Средний диэн ааттаах арыыга заправкалана, төннөрдүү көттүбүт. Син балайда көтөн, үчүгэйкээн арыы муус аэропордугар кэлэн түстүбүт. Көрдөххө туох да тутуу, дьиэ уот суох курдук. Арай, вездеход, тыраахтар, онтон да атын тиэхиньикэ арааһа тођуоруһан турарыттан: «Хайа, материкка кэллибит дуу?» — диэн соһуйан кэпсэтэбит. Онтукабыт олох дађаны муора ортотугар сытар тойук дойду эбит.Полярнай станция дьоно бары күргүөмүнэн тахсан, биһигини көрүстүлэр. Эмиэ үөрүү-көтүү, куустуһуу, эйэргэһии. Сыыры дабайан станцияђа тађыстыбыт. Ыраахтан көстөллөрүнэн, булгунньахтар дуу дии санаабыппыт, хаарынан үллэччи тибиллибит дьиэлэр эбиттэр. Остолобуой, гараас, лаборатория, хочуолунай, ыскылааттар бааллар. Туһугар, кыра да буоллар, бэрт тупсађай бөһүөлэк эбит. Дьиэ иһэ уот-күөс бөђөтө. Үлэһиттэр алтыалар. Үксүлэрэ учуонайдар. Олохтоох нуучча дьахтара комендааннаахтар. Биһигини: «... мээнэ база аттыттан ыраатымаң, үрүң эһэлэр мэнээктээтилэр, күн аайы базађа киирэллэр, ону үүрэртэн соло булбаппыт», — диэн сэрэттилэр. Онуоха эбии буурђа олус соһуччу уонна олус элбэхтик түһэр. Күүстээх буурђађа уон да миэтэрэ иһигэр мунан хаалыаххын сөп дииллэр.Дьиэђэ кутуйах хороонун курдук холлороонунан киирэђин. Тахсар аан иһирдьэ арыллар. Тас диэки аһыллар ааны сатаан арыйбакка хаайтаран хаалыахха сөп. Хаар халыңын сөхтүбүт. Ол хаар бэрт дэңңэ ууллан, чарааһыыр эрэ эбит. Икки сылга биирдэ ледокол кэлэн уматык, ас-үөл, техника, тутуу матырыйаалын ађалар үһү.Үлэһиттэр материгы көрбөтөхтөрө икки аңаар сыл буолбут. Дьүһүннэрэ-бодолоро, туттуулара-хаптыылара дьонтон таһыччылар. Цивилизацияттан арахсыбыттара, айылђа ођолоро буолан хаалбыттара тута харахха бырађыллар. Дьоммут үксүлэрэ москвичтар үһүлэр.Юрий Сидоровичтыын мэхээнньиктэрин көрсөн, танкетканан чугас баран ойбон алларан ууга киирэргэ быһаардыбыт. Муус халыңа 4 миэтиргэ тиийэр эбит. Ону анал буурунан дьөлөн анаалыска уу ылаллар эбит.Остолобуойга сөптөөх сођус, бэрт уһун бырааһынньык буолла. Бары баар аспытын-үөлбүтүн мунньан, туох да бэртээхэй бырааһынньык остуолун тардан кэбистибит, ыллаатыбат-туойдубут, үңкүүлээтибит. Юрий Сидорович өй уган, «саха хаһан бађарар хаһаастаах буолар, бађар, уһаан хаалыахпыт» диэн, аатырбыт асчыт Иннокентий Тарбахов астаабыт аһыттан ууруннубут, ФАПК аһыы уутун даа син балачча хорђотуннубут.Биир суукка ааста бадахтаах, күммүт биир кэм биир сиргэ ыйанан баран турар курдук. «Тула өттүм тула хаар...» уонна өссө туох диэн этэй? Чахчы ырыађа ылланарын курдук. Олохтоохторбутуттан туһа тахсыбат дьоно буолбуттар... тэңнэһиэхпит дуо, өйдөнөллөрүн кэтэһэрбитигэр эрэ тиийэбит. Күн туһата суох олордоххо, бириэмэ хамсаабат да буолар эбит. Хата, Улуу Москуба уолаттара кэлэн ыалдьыттаан ааһаллар, инньэ гынан аралдьыталлар. Станислав Говорухин, В.А. Штыров, Артур Чилингаров бары сылдьан аастылар. Кинилэр да тэһийбэт буоллахтара дии.Юрий Сидорович сүүрэн-көтөн, барыбытын үөһэ-аллара түһэртээн, куукунађа үүрэн илдьэн ас бөђөтүн буһартарда. Ис миинэ, убаһа этэ, собо, өссө тоң балык кыстыбыт. Инньэ гынан, эмиэ бэртээхэй остуолу тардан, Михаил Ефимовиһы ыңыран күндүлээтибит. Аргыый наллаан, чэй иһэ олорон ону-маны кэпсэтэбит, ууга умсарбытыгар айылђа мэһэйдээбититтэн абаланабыт. Быыс-арыт булан өссө да боруобалаан көрүөххэ диэн быһаардыбыт. Киһим миигин массажтыыр, эрийэр-мускуйар. Таһырдьа сыгынньах тахсан, арыыны эргийэ сүүрэн кэлэбит. Толоруохтаах санаабытын ыһыктыбаппыт.Үһүс күммүтүгэр Дьокуускайтан «АЛРОСА» хампаанньа сөмөлүөтэ кэлэн төттөрү көтөн хааллыбыт. Биһиги тођо бу арыыга бачча өр хаайтаран олорбуппутун кэлин билбиппит. Көтүөхтээх АН-76 сөмөлүөппүт улахан алдьаныылаах эбит. Түүн Удачнай пордугар түһэ сырыттыбыт. Москвалар, госдумалар бары онно хааллылар. Оттон биһиги Дьокуускайбытыгар салгыы айаннаатыбыт. Этэңңэ кэллибит. Санаабытын сиппэтэхпититтэн уку-сакы дьиэбитигэр тарђастыбыт. Хайыамый? Арай, табыллыбатах мин эрэ буолбатахпын диэн санаабын көнньүөрдэ сатыыбын. Хотугу полюс бэйэтин кистэлэңин мээнэ арыйан биэрбэтэ, соруйан оңорбут курдук мэһэйдээтэ.Французтар шарынан көппөтүлэр, немецтэр водолаһынан уу анныгар киирбэтилэр, онтон да атын араас идэлээх дьон санааларын сиппэтилэр, суолларын-иистэрин сурукка хаалларбатылар...Ол гынан баран, бу аңаардас Хотугу полюска бара сылдьыы дађаны киһи олођор күн аайы буолбат түбэлтэ ээ, дођоттоор!Мин ис сүрэхпиттэн махтаныам этэ ытыктыыр уонна киэн туттар киһибэр Михаил Ефимович Николаевка, тус олохпор үгүс үтүөнү-кэрэни оңорбут дьиңнээх Саха сирин патриотугар, гражданиныгар. Өссө туһунан махтаныам этэ «Мин хотуттан төрүттээхпин» диэн суруйбут үтүө үлэтин иһин.Михаил Ефимовичка бађарыам этэ кырдьар сааһы билиммэккэ куруутун үтүө өйгүнэн-санаађынан, күүстээх үлэң көдьүүһүн барытын түмэн, Сахабыт сирэ сайдыытыгар кэнэђэски кэлэр ыччаттарга үтүө холобур, сирдиир сулус буола тур диэн. этэ!Остолобуойга эбиэттэтэн баран, Арктика музейын к

Ууһут СЭМЭН. Кини аатын үйэлэргэ үйэтитиэђиң!

Егор Дедюкин.

НОРУОТ ҮЙЭЛЭЭХ ӨЙДӨБҮЛЭ - ЫТЫК САНАА  

Биир үтүө күн суотабай төлөпүөнүм өрө тырылыы түстэ — бэркэ билэр куолаһым үлэбэр кэлэ сырыт диэн ыңырда. Араас бэйэлээх, амырыын ыарахан ыарыылартан быыһаан ылар аанньал тэңэ киһим ыңырбытын биир-биэс тыла суох ылынан, Медицина национальнай киинин диэки массыынам уруулун эрийэ тутабын.Миигин эмтиир киин бүөр ыарыыларыгар бырааһа профессор И.И. Петров үөрэ-көтө көрүстэ. Кини — эргичиңнэс, турбут-олорбут, уол ођолуу эрчимнээх хамсаныылаах, үөрбүт-көппүт сэбэрэтигэр сэттэ уонтан тахса хаары уулларбыт чинчи ханан да сыстыбатах, үтүөкэн майгылаах дьоһун киһи.Бу сырыыга манна хас сырыттађым аайы истэр-билэр тиэмэбиттэн атын кэпсэтиини сађалаата. Кырдьађас эмчит бу эмтиир кииңңэ үлэлииринэн киэн туттан туран, коллективын санаатын хаһыакка бэчээттэтэн дьон дьүүлүгэр таһаар диэн көрдөстө.  — Биһиги эмтиир кииммитигэр тыаттан киирбит олохтоох саха дьоно эмтэнэн үөрэн-көтөн, муңура суох улаханнык махтанан тахсаллар. Онон бу эмтиир киин суолтата олохтоох омуктарга аһара улаханын манна үлэлиир эмчиттэр күннэтэ көрөбүт-истэбит. Бу киини уонтан тахса сыллаађыта республикабыт бастакы президенэ М.Е. Николаев быһаччы дьаһайан, салайан туттарбыта. Киини тутар туһунан уһун-киэң кэпсэтиилэр, омук тутааччыларын ыңыран ађалыы, тутуу ыытыллар сирин талыы уонна да атын кыһалђалары быһаарар тэрээһиннэр чэпчэкитэ суох дьыалалар этэ. Ол эрээри ити барыта хайыы-үйэ ааспыт үктэллэр история чахчыларын быһыытынан хааллылар. Саамай кылаабынайа — эмтиир киин салгыы сайдар, эргиччи өттүнэн тупсар.Эмтэнээччилэр, техническэй үлэһиттэр уонна эмчиттэр бу киин тутуллубут хаачыстыбата үчүгэйин өрүү астынабыт. Итинник санааны атын дойдулартан, Москва, Ленинград курдук куораттартан, кыраныысса таһыттан кэлэн командировкаланан үлэлээн барар дьон эмиэ этэллэр. Медицинскэй кадрдар эмтиир таһымнара үрдүгүн бу кииңңэ үлэлиир медиктэр манна миэстэтигэр көмүскээбит элбэх ахсааннаах кандидатскай, докторскай диссертациялара кэрэһилиир.Үрдүк таһымнаах эмтээһин ыытылларыгар сүрүн оруолу киин аныгы үйэ ирдэбилигэр эппиэттиир ис-тас бараана ылар. Уонтан тахса сыл устата улахан өрөмүөн эбэтэр итэђэһи-быһађаһы көннөрөр үлэлэр ыытыллыбатылар.

Роман ЕГОРОВ. 

БАСТАКЫ ПРЕЗИДЕНТ

Олох-дьаһах ииспэрэйин кичэйэн чинчийэн Утумнаађы дуоспуруннаахтык оңкуллааңңын, Киһи аймах сиэрин-туомун иңэн-тоңон үөрэтэн,Ыраађы өтө көрөн, саталлаахтык салайаңңын,Саңаны үйэ-саас самныбат саргыластың,Кэм-кэрдии ирдэбилигэр кэхтибэт кэскиллэстиң.Төрөөбүт-үөскээбит туруу бараан дойдуңКөңүлү күүппүт төлкөтүн түстэстиң,Ытыктыыр, сүгүрүйэр бары бар дьонуңЫраларыгар эрэ сылдьыбыт бађаларын толордуң.Күүрдэр, түмэр, санаа салгыыр сүбэң-амаңСүрэђи көрдө-көрбүтүнэн киирэрэ,Ыллыктаах, ылыннарыылаах түс-бас тылыңЫтыска уурбут курдук ырылыччы ыйара.Итилэри, ама, ким ааттаах, мэлдьэһиэ буоллађай...Сүрэђиң сылааһын, өйүң күүһүн түмэнУтуйар сылбай уугун да умнан туран,Дьонуң-сэргэң соргулаах улай олођорОңорбут үйэлээх үтүөђэр-өңөђөр,Мин талааннаах Осипов буолларбын,Ханнык бађарар музей дьиэђэЭркинигэр тилэри тардылларСүңкэннээхэй улахан холустађаБэйэђин үүт-үкчү дьүһүйүөм хааллађа.Эбэтэр, скульптор Бочкарев курдук,Уран-уус тарбахтаах маастарым буоллар,Эйигин тыыннааххар да үйэтитэ,Дьэс алтантан кылбаччы кутан баран,Туруоруом этэ дьон-норуот тођуоруйарКиин куораппар — Дьокуускайбар.Өлбөөдүйбэт үйэлээђи түстээбитҮтүөлээх киһини уруйдуу,Үлэтин үгэнигэр сырыттар да,Өйдөбүнньүк бэлиэни тускулаан туруоруу —Бу буолуо этэ норуотун барђа махтала,Өс бараа күлүгэр сүгүрүйэрин күүһэ,Эрэнэрин, итэђэйэрин бэлиэтэ!

Сергей Петрович ВАСИЛЬЕВ. 

САХА САНААТА

Былаас сууллуута — силлиэ-холорук.

Суолу солооччуга — тибии, туман.

Омугун туһугар турууласта, мөккүстэ.

Охтоохтон охтума, эрэллээх хотойбут!

Ким уйана-хатана бутуурдаах ыарахан кэмнэргэ биллэр. Саха норуота эрэллээх чулуу, хорсун дьоннордоох буолан силлиэ-буурђа, сут, сэрии сылларыгар санаатын түһэрбэккэ сырдыкка дьулуспута. Быйыл автономнай республика буолбуппут 85 сыла туолар. Автономия аатын сүгэр иһин чулуу дьоммут Максим Аммосов, Платон Ойуунускай уонна кинилэр соратниктара норуоттарын туһугар турууласпыт үлэлэрэ олоххо киирбитэ. Кинилэр курдук эрэллээх уолаттардаах норуот хайдах симэлийэн, сүтэн хаалыађай?Эмиэ былаас сууллар былдьаһыктаах уустук кэмигэр убайдарын суолларын солоон, бастакы президеммит тыыллан-хабыллан турбута, элбэђи ситиспитэ. Омук быһыытынан салгыы сайдарбытыгар суверенитеппытын, Конституциябытын олохтооһун тыын боппуруос буолбута. Улахан омугу куттаан, мордьойон кыайбаккын. Истиң сыһыан, муударай киэң көђүстээх өркөн өй эрэ туһалыан сөп. Кырдьыгынан этиэх тустаахпыт — уустук, ыарахан күннэ­рбитигэр республикабыт, норуоппут бигэ туруктаах буоларын туһугар ким суолу солоспутай, халыңһын туолар үбүлүөйдээх сыла үүннэ. Ол да иһин буолуо, бу сырыыга норуот араас араңата Михаил Ефимович үбүлүөйүн үрдүк таһымңа ыытары сөптөөђүнэн аађан бэйэлэрин этиилэрин, ис сүрэхтэн тахсар санааларын аһађастык этэн уонна хаһыаттарга этии киллэрэн суруйталаан бардылар. Ол курдук «Киин куорат» хаһыакка Роман Егоров «М.Е. Николаевка пааматынньык тутуохха» диэн ыстатыйата бэчээттэммитэ. Михаил Ефимович Николаев тус бэйэтэ кыһаллан-мүһэллэн туран, Россия үрдүнэн тарбахха баттанар медицинскэй объектартан биирдэстэрин Дьокуускайга туттаран олоххо киллэрбитэ төрөөбүт республикатыгар туохха да сыаналаммат дьоһун бэлэх буолбута.Онноођор бу кэскиллээх тутууну утарсыбыт хомуньуус партия лидердэрэ мөлтүүр, ыалдьар кэмнэригэр эмтэнэн үтүөрэн баран, Михаил Ефимовичка махтаммыт сурахтара иһиллэр.Государственнай сулууспа бэтэрээнэ, Саха сирин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Е.Е. Тарасова «Киин куорат» хаһыакка «Үлэтин үгэнигэр үйэтитиэххэ» диэн ыстатыйата тађыста. Бу үтүө-мааны ытык ийэбит ыллыктаах этиититтэн кылгастык иһитиннэриим. «Киһи аймах былыр дађаны, аны дађаны үтүөкэн үлэһити үйэтитиини тођо эрэ үлэтин үгэнигэр оңорбот. Орто дойдуга олорор тухары үтүөнү үтүөнэн үөрдэ-көтүтэ чиэстиир, аатын-суолун үйэтитэр туох куһађаннаах буолуой?»  хахха буолбутай? Биллэн турар, бастакы президеммит диэн бары этиэххит.Быйыл М.Е. Николаев 70 саа

БАСТАКЫ ПРЕЗИДЕММИТ ҮБҮЛҮӨЙҮН КӨРСӨ 

Биһиги Сахабыт сиригэр эдэркээн сааһыттан ийэ дойдутун туһугар бэриниилээхтик, кэскиллээхтик, дириңүлэлээн-хамсаан, өрөспүүбүлүкэтин салайбыт бастакы президеммит М.Е. Николаевка пааматынньык тутуохха диэн этиини олус сэргээн аахтым. Медицинскэй кииңңэ эмтэнэн, тыһыынчанан Саха сирин олохтоохторо үйэлэрин уһаталлар, үгүс үрүң халааттаах аанньалларбыт үөрэ-көтө үлэлииллэр, үүнэллэр-сайдаллар.Горнайтан Россия үөрэђириитин туйгуна Александр Тарасов «Санаабын сайа суруйбут» диэн ыстатыйатыгар  Национальнай медицинскэй киин профессора И.И. Петров интервьютугар М.Н. Николаевка тыыннаађар пааматынньык туруоруоххайың диэбитин өйөөбүт уонна этиитин маннык ис хоһоонноох түмүктээбит: Атын тыллаах араас омук,Салгын куттаах саха аймахСаргыларын салайсыах,Төлкөлөрүн түстэһиэх,Кэскиллэрин кэрэһилиэх, Олохторун оңкуллаһыах, Көңүллэрин көмүскэһиэх Киһи киэнэ кэрэмэһин, Саха киэнэ сайађаһын Дурда буолуох дуулађатын, Сыта-тура сыымайдааммыт Талымастаан талан ылан, Ађа Тойон ааттаађа диэн, Баһылыкпыт бастыңа диэн Быыбардааммыт быһаардыбыт! Урааңхайдыы уруй-туску, Аныгылыы айхал буоллун! Олохпутун оңорсуһан Кэскилбитин кэңэтиһэн Үөрэ-көтө үлэлиэђиң Үүнэ-сайда үөрэниэђиң! Эйэлээхтиин эңээрдэһэн Дьоһуннаахтыын дођордоһон Үс саханы үмүөрүтүөђүң, Түөрт саханы түмүөђүң!  Бу ис сүрэхтэн тахсар тыллар, санаалар — Михаил Ефимович дьиңнээх норуот уола буоларын чађылхай туоһулара. Киһи эрэнэр, ытыктыыр, норуотугар чахчы бэриниилээх чулуу киһибит Михаил Ефимович мөссүөнүн онноођор хаһыаттарга да көрдөххүнэ улахан астыныыны, дуоһуйууну ылађын, эгэ, пааматынньыга Доруобуйа киинин таһыгар турдађына ыалдьар, мөлтөөбүт киһиэхэ үтүөрэригэр, санаатын-оноотун көтөђөрүгэр төһөлөөх күүстээх эниэргийэни биэриэн сатаан эппэппит. Ол аата саха киһитэ кимиэхэ эрэ сүгүрүйүөхтээх, кими эрэ дурда-хахха оңостон көмүскэтиэхтээх, үтүөрүөхтээх. Онон, М.Е. Николаев пааматынньыга норуотун өссө ордук көмүскүү, араңаччылыы туруођа.Республика Президенэ В. Штыров Михаил Ефимович Николаев 70 сааһын туолар үөрүүлээх үбүлүөйүн үрдүк таһымңа ыытарга ыйаађа тађыста. Президент ыйаађар олођуран үбүлүөйү ыытар, тэрийэр хамыыһыйа олохтонно, бэрэссэдээтэлинэн правительство бэрэссэдээтэлэ Е.А. Борисов ананна.  хорутуулаахтык, олус мындырдык, муударайдык

КИНИ ААТЫН ҮЙЭЛЭРГЭ ҮЙЭТИТИЭЋИҢ

 Бастакы президеммит М.Е. Николаев үлэтин-хамнаһын боростуой норуот хайдах сыаналыырый? Биллэн турар, биһиги, боростуой дьон, президент үлэтин барытын сиһилии суруйар кыахпыт суох, ол гынан баран, норуотун туһугар оңорбут үтүө үлэтин түмүгүн эппитинэн-хааммытынан билбит буолан чуолкайдык этиэхпитин сөп. Михаил Ефимович тыа ођото, үлэһит, дьадаңы дьиэ кэргэңңэ төрөөбүт буолан оччотоођу ыарахан олох эрэйин-муңун, кыһалђатын дьиңнээхтик билбит саха киһитинэн аађабыт. Бу, иһиттэххэ судургу курдук буолан баран, киһи инники дьылђатыгар, олођор улахан быһаарар суолталаах.Аны Россия балаһыанньатын өйдөөн, президенин кытта биир тылы булан үлэлэһиэххэ наада. Бу чэпчэкитэ суох дьыаланы быһаарсарга бастакы президеммит ыраађы көрөр, тобулар, муударай, чађылхай өйө туһалаабыта. Ол курдук алмаастан киирэр дохуоттан төрүт олохтоох дьоңңо үгүөрү сођустук тиксэрин ситиспитэ. Бу, Саха Республикатын бюджетыгар хаһан да тиксибэтэх үп-харчы этэ. Россия үрдүнэн аграрнай секторга күүтүллүбэтэх уларыйыылар тахсыбыттара, онон сопхуостар тохтуур, ыһыллар дьылђаламмыттара. Маннык тыа сиригэр уустук балаһыанньа тирээбитигэр Михаил Ефимович суһал дьаһаллары ылан, сопхуос базатын чааһынай бас билиигэ биэрэри ситиспитэ, сири-уоту тыа үлэһит дьонугар анаппыта, бастаан утаа атахтарыгар турдуннар диэн бырыһыана суох кредит биэрэри ситиспитэ.Улуу сирдьит В. Ленин революциятын тирэђэ, ыңырыыта туох-ханнык диэн этэй? «Вся власть Советам! Землю крестьянам!» Хомойуох иһин, ити этии олоххо киирбэтэђэ. Онон Михаил Ефимович Саха сиригэр чааһынай бас билиигэ саамай улахан баайы — сири биэрэри ситиспитин боростуой норуот чуолкайдык өйдүөн, ситэ сыаналыан наада. Кини куруук маннык этэр: «Сүрүн баайбыт — киһи, кини доруобуйата, үөрэххэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһыыта, омук быһыытынан тыла-өһө, култуурата, киллэрэр дохуота уонна чөл олођо». Ол иһин буолуо, бастакы президеммит улахан болђомтотун, үлэтин-хамнаһын доруобуйа, үөрэх салаата уонна социальнай хайысха үлэтэ тупсарын туһугар туһаайбыта. Спорт чэлгийэ сайдарыгар төһөлөөх элбэх тутуулары туттарбытын аађан ситиэң суођа. Спортсменнары доруобуйа, чөл олох дьиңнээх пропагандистара диэн дэлэђэ ааттыа дуо? Оттон култуура, искусство үлэһиттэрин омукпут дьођурун, талаанын сиэркилэтэ диэбитэ. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр төһө кыалларынан араас чэпчэтиилэри оңортообута. Төрөөбүт дойдубут сирин-уотун түөрт гыммыт биирин тыытыллыбат, харыстанар зонађа киирэрин ситиспитэ. Бу буолар президеммит эдэр көлүөнэђэ утары ууммут бэлэђэ, киһи мыыммат улахан суолталаах кылаата. Үтүө-мааны президеммит туһунан кэпсээннэри бииргэ алтыһан сылдьыбыт, үлэлээбит-хамсаабыт дьоно өссө ситэрэн-хоторон биэриэхтэрэ диэн эрэнэбин.

Егор ДЕДЮКИН.

 САНААБЫН САЙА СУРУЙБУТ

Сөбүлээн аађар «Киин куорат» хаһыатым (тохсунньу 25 күнэ 2007 с. 3(387)№) 7 балаһатыгар Роман Егоров «М.Е. Николаевка пааматынньык туруоруохха» диэн ыстатыйатын сэңээрэ, сөбүлүү, биһирии аахтым.Автор ытыктыыр биир дойдулаађым, эмтиир киин бүөр ыарыыларыгар бырааһа, профессор Иннокентий Иннокентьевич Петров санаатын, элбэђи эргитэ санаан, ыараңнатан, ыйааһыннаан эппит этиитин аађааччыга анаан тиэрдибит.Сахалар былыр-былыргыттан билиңңээңңэ диэри бэрт былдьаһар, ордургурђаһар, хойох хостоһор үчүгэйэ суох үгэһи, хомойуох иһин, илдьэ иһэбит. Ити ордук кэлиңңи кэмңэ бэлиитигимсийэр, бэйэтэ чооруос тумсун сађа туһалаађы дьонугар-сэргэтигэр, сиригэр-дойдутугар оңорбокко сылдьан кураанађынан куолулаан (ордук быыбар кэмигэр) биллэн-көстөн хааларга дьулуһар бэрдэ суох дьонтон тахсар.Аађааччы өйдүүр буолуохтааххын, Михаил Ефимовиһы президеннээн уурайар кэмигэр араастаан, кэскиллээх үлэтин-хамнаһын түһэрэ, намтата, хараарда сатаабыттарын... Ону ахтар-саныыр да кыбыстыылаах.Бастакы президеммит хара маңнайгыттан бары билинэр, сүгүрүйэр ытык киһибит А.Е. Кулаковскай үлэлэригэр, суруйууларыгар тирэђирэн киэң кэскиллээхтик үөрэх, наука, искусство, промышленность, тутуу уо.д.а. саңалыы сайдыытыгар, государственность бигэ туруктаах, сибээстээх буолуутугар, ордук Б.Н. Ельцин өйөбүлүн ылыыга, уһулуччу суолталаах үлэни-хамнаһы ыыппыта.Медицина киинин тутуллуутун араастаан дьиэк була сатыы-сатыы кириитикэлээччилэр саахарга түһэр сахсырђалыы саађынаспыттара.Сөптөөх тутуу тутуллубутун, кэлин, ордук тыа сиригэр олорор дьон билэн-көрөн эрдэхтэрэ. Ону таба көрөн, иһигэр үлэлии-хамсыы сылдьар мындыр өйдөөх улахан эмчит норуот махталын хаһыат нөңүө тиэрдэргэ сананнађа. Мин Михаил Ефимович Николаевы президенинэн иккитэ талыллыытыгар ханнык да халбаңа суох киниэхэ агитатор буолан дьону-сэргэни өйдөтөр-сырдатар үлэђэ актыыбынайдык кыттан, куоласпын биэрбитим. Оттон билигин Михаил Ефимович төһө да саңа дуоһунаска олус таһаарыылаахтык, тахсыылаахтык үлэлии, биһигиттэн төһө да ыраах сырыттар, норуотун кэскилигэр өссө туох баар сатабылын, өйүн-санаатын ууруођа дии саныыбын.Суруйуубун Михаил Ефимовичка анаабыт хоһооммунан түмүктүүбүн: