Физическэй культура уонна спорт эйгэтэ ођону иитиигэ, эдэр ыччаты сайыннарыыга, инникитин дьон-сэргэ чэбдигирэригэр, чөл олоххо тардыһарыгар биир бастың төһүүбүт буолара саарбађа суох. Кини хайа да күрэс түһүлгэтин көрүңүн тутуһан сайдыбытын иһин ыччакка, дьоңңо-сэргэђэ дьайыыта, умсугутуута улахан. Биһиги, саха дьоно эмиэ атын омуктар курдук, өбүгэлэрбит киһи этин-сиинин эрчийэр ньымаларын баччааңңа диэри испитигэр иңэрэн ађалбыппыт быһаарыылардаах буолуон сөп. Хабылык (хап,ыл), хабысха (хап,ыс), тутум эргиир, халбас харата, атах оонньуулара, мас тардыһыыта, хапсађай (хап, сађый) дьиң иһигэр туох бөлөһүөк өйдөбүллээхтэрин бүгүңңү күңңэ диэри кыайан быһаара иликпит. Бу оонньуулар киһини олох ыарахаттарыгар уһуйаллара, бэлэмнииллэрэ, дьону көмүскүүр боотурдары иитэр ньыма буолаллара саарбахтаммат. Ааттарын аныгы кэмңэ дьүөрэлээн этэр эбит буоллахха «хап» диэн тылы нууччалыы «лови момент» диэн быһаарар аныгы ыччакка тиийимтиэ эбитэ буолуо.  

Уустуга бу көрүңнэр бэйэ бэйэлэрин икки ардыларыгар ситимнэрэ, тутуллара, дьаһахтара, хас саастан сађалаан дьарыктанар көңµллэрэ биир да естественнай науканан быһаарылла иликтэр. Олођу хоһуйар бөлөһүөк эпоспытын олоңхону хостоон бађар биир эмит киһи бөлөһүөк өттүн быһаарыа эбитэ буолуо. Онон оонньууларбыт олоххо быһаччы сыһыаннаахтарын иһин Манчаары аатыгар ыытыллар кµрэхтэһиибитин «Олоңхо оонньуулара» диэн ааттаабыппыт. Ол эрэн саңа салайааччыларга этии киллэрэннэр спорткомитет коллегията биһиги быһаарыыбытын көтүрэн күрэхтэһиини урукку аатынан ааттаабыттара. Мөккүөр суох, дьон туруорсуутун политикађа сыһыана суох эдэр дьон, хайдах быһа гыныахтарай. Эчи көтүрүүнү көђүлээбит киһилэрэ биллэрэ-көстөрө да бэрт. Ол эрэн, быһаарыы хаалан хаалыађынаађар уонна сахалыы санаалаах эдэр ыччаттар бађар хаһан эмит үтүө санаабытын тилиннэриэхтэрэ диэн, эрэл кыымыгар абылатан бу суругу суруйабын. 

 Бу орто дойдуга туох барыта бөлөһүөк өйтөн тутуллара «өй өлбөт» диэн өбүгэлэрбит П.А.Ойуунускай айымньыларынан этитэн хаалларбыттара туоһулуур. Бөлөһүөк өй политикађа  бађа санааны иитэр, политика технологияны үөскэтэр, технология методиканы арыйар, методика ситими олохтуур бадахтаах, оччођо туох барыта киһиттэн тутулуга суох сайдан барар. Ситим төрдө сиэр-майгы, сыһыан (культура) буоллађа. Киһини чэбдигирдэр ньымалар ол таһымңа тиийэллэрэ эбитэ буоллар бар дьоммут биһигиттэн тутулуга суох сүүрэн-көтөн ыраастанан, чэбдигирэн чөл турукка киирэ сылдьыах этилэр. Биһиги үлэбит сүрүн соруга мин санаабар ити өйдөбүлгэ өйөнүөхтээх.

 Сахалар бүгүңңү турукпут статистика көрдөрөрүнэн соччо бөрүкүтэ суох. Ол туһунан биһиги биир үйэ«умна» сылдьан баран билигин саңа «өйдөнөн» дьэ билинэн эрэр бастакы бөлөһүөкпүт Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн биһиэхэ анаабыт суругар аан тылын «Сахалар өлөн баранар төлкөлөөхтөрүн... Дьиикэй норуот ордук культуралаах норуоту кытта алтыһыыга киирдэђинэ, кэмэ-кэрдиитэ уһаамына эстэн-быстан барарын ким барыта билэр суола»- диэн сађалыыр. Чахчы дађаны кэлбит XXI үйэђэ дьон-сэргэ кэлиитигэр-барыытыгар, буккуһуутугар балысхан хамсааһыннар буолаары тураллар быһыылаах. Француз үөрэхтээхтэрэ этэллэринэн Саха сиригэр 10 мөлүйүөн киһи олоруо үһү.

Биһиги 400, бађар эбиллэн 700 тыһыынча ахсааннаах омук ађыйах да буоллар бэйэбит байбыт, сайдыбыт, ситиспит уолаттардаах, кэлии баайдары кытта тэңңэ кэпсэтэр кыахтаах дьоннордоох буоллахпытына эрэ тыыммыт уһуура буолуо. Билиңңи үйэђэ государство дьон олођун босхо хааччыйарыттан аккаастанан бэйэни бэйэ салайынар политикатын ыытан «дьылђађын бэйэң көрүн» диир буоллађына дьону үлэнэн хааччыйааччы, дьиэбитин-уоппутун тутааччы, оскуолађа, үөрэххэ ођолорбутун уһуйааччы үптээх-харчылаах эрэ киһи буолара сабађаланар. Бачча баай дойдуга байбыт-тайбыт кэлии киһи элбэх буолуо. Оттон байбатах-тайбатах саха бэйэтин баайдарын үөђэн-этэн, үүрэн-үтүрүйэн баран Ходорковскай, Абрамович кулуттарыттан үлэ кэтэһэн тэйбэңниэ, мээнэнэн килээриччи көрө-көрө кинилэр  иннилэригэр-кэннилэригэр элэңниэ, умналаан умса түһэ сытыах муңа буоллађа. 

 Дьэ маннык ахсааммытынан тэңнэспэт, дьүһүммүтүнэн-бодобутунан куоталаспат быһыыбыт-майгыбыт үөскээтэђинэ туох биһигини быыһыан сөбүй? Биллэн турар Өксөкүлээх сурукка-бичиккэ киллэрэн, төрүттээбит өбүгэлэрбит бөлөһүөк өйдөрө. Хоту дойдуга киһи олохсуйарыгар, айылђаны харыстаан амтаһыйарыгар, киһи киһиэхэ сыһыаныгар, киһи туттар малын-салын быһыытыгар-таһаатыгар сурулла сылдьар улуу бађа санааны кэлии дьон өдөөтөхтөрүнэ, билиннэхтэринэ, ытыктаатахтарына эрэ саханы ылыныахтара, кини бөлөһүөк өйүн олохторугар туһанан махтанан биһиги сиэннэрбитин киһиэхэ тэңниэхтэрэ, саха аатын үйэтитиэхтэрэ эбитэ буолуо. 

 Оттон ити өйү-санааны хайдах гынан билиңңи ыччаппытыгар тиэрдэбит, кэлии дьоңңо иңэрэн киирэн барабыт диэн ыйытыы үөскээн тахсар. Киһи бары батыһа сылдьан суругу-бичиги аађан олођор туһанар диэн этэн кэбиһэрбит тутах буолара биллэр. Онон дьон-сэргэ үксэ кэлэн кыттар, көрөр, сэргэхсийэр оонньуулара күрэс түһүлгэлэрэ буоларын билэн туран өбүгэлэрбит бэлэхтээбит өйдөрүн түһүлгэ нөңүө тиэрдэрбит кэбэђэс курдук. Баһылай Манчаары бирииһигэр ыытыллар спартакиаданы «Олоңхо оонньуулара» диэн улурытан ааттаабыт төрүөппүт өйдөбүлүн эһиэхэ, күндү аађааччыларбар, итинник тиэрдэбин.  

 Биһиги, ађыйах ахсааннаах сахаларга Улуу Рим Аан дойдуга аатырбыт оччотоођу культуратын утары баран үтүмэн үгүс хары үлэтин дьонун буккуйан суорума суоллаабыт, бэйэтэ маска тиириллэн олођун түмүктээбит Спартак туох оруоллаађын бачча сааспар диэри кыайан буһара иликпин. Былыр да аны да ким эрэ тойон-хотун, ким эрэ өй-санаа, ким эрэ хары, сир үлэһитэ, ким эрэ санаата алдьанымтыа ыгым, татым буолан өлөрсөр-өһөрсөр аналлаах төрүүр. Рим императордара өлөрсөр-өһөрсөр аналлаахтары мунньан кэлбит-барбыт дьону көччүтэр театр тэрийдэхтэрэ буолуо бука. Кэлин, гуманизм аан дойдуга тарђаммытыгар, өйдөөх омук историятын атыннык быһааран, тупсаран, үтүө оңостон кыаммат-түгэммэт өттүлэригэр түңэттэђэ диэн сабађалыыбын. Билигин да «бои без правил» диэн өрүкүйэн көрөр түһүлгэбит былыргы гладиатордар киирсиилэриттэн сүнньүнэн туох атыннаах буолуой. Атына сөбүлэң баарыгар уонна өлөрсөр тэрил суођугар эрэ буолаахтыа. Онон ыччат дьоммутугар туох суоллаах-иистээх, туох төрүттээх куту-сүрү иңэрэрбитин эмиэ ырытан, сылыктаах баран олохтуурбут иитэр ньымабыт дьайыытын сүрүннүөх этэ. Куһађан олохтоох сиргэ дьон хонон да турбаттар. Ону быһаарар кыахпыт суох буоллађына ыттан-кустан туох да атына суох ођону айылђа күүһүнэн оңорор эрэ, иитэр-үөрэтэр кыађа суох элэ-бэдэ дьон буолаахтыыр буоллахпыт. Киһи көтөртөн-сүүрэртэн уратыта ођотун сүүрбэччэ сыл иитийэхтээн киһи таһымыгар тиэрдэригэр сыттађа, тиийбэтэђинэ маугли буоллађа ол. Маугли ис өйдөбүлэ киһи таһымыгар тиийбэтэх тыынар тыыннаах араас адьынаттаађа иңсэни кыаммакка охсуһа-этиһэ сылдьар быһыыбытыгар сылдьарын атын сайдыылаах омук соһуйа көрөн эрдэђэ. Ону ааһан Чурапчыга, Бүлүүгэ ыалы ыалынан кыргыбыт, Дьокуускайга бэйэ бэйэлэрин кэйгэллэспит чиччиктэр үөскээн эрэллэринэн, күн аайы буола турар киһи сиэригэр баппат быһылааннарынан быһаарыллан эрдэђэ. Ону этэн биһиги харахпытын аһаары Өксөкүлээх «дьиикэй норуот» диэн тылы тутуннађа.  

Оттон Манчаары туһунан кыра саастаах үүнэн эрэр кэнчээри ыччатым ыйыттађына туох диэн эппиэттиирим эмиэ да күчүмэђэйдэрдээх эрээри кыра-хара дьоңңо «көмүскэс киһи этэ» диэн өйдөбүл иңпитэ бэрт буолан син тугу эмит ботугураан көрөөхтүөм эбитэ буолуо. Кэлии баайдарга «герой» диэнин быһаарар уустуга чопчу. 

Дьон бары тэң былааһа биһиэхэ үгүс үтүөнү биэрбитэ, ол эрэн үчүгэй куһађаннаах диэбиккэ дылы Спартак аата үлэлээбит идеологиялаах былаас кэмигэр саха төрүт оонньуулара үгүстэрэ сүтэн, симэлийэн кэллэђэ. Саха эрэ буолуо дуо, союзка олорбут үтүмэн элбэх омуктар оонньуулара сүппүтүн үөрэнэ, үлэлии сылдьан бэйэлэриттэн истэн билэбин. 1928 сыллаахтан ыла национализмңа буруйданан тыһыынча кэриңэ чулуу дьоммут олохтон, былаастан, үлэттэн, дьону кытта кэпсэтэр бырааптан туораабыттара. Кинилэр этэн-тыынан үлэлии-хамсыы сылдьыбыттара буоллар билигин сайдыыбыт быдан үрдүк буолуох этэ. Хата дьонугар-сэргэтигэр бэриниилээх президиэннэнэ сылдьыбыт буоламмыт кинилэр төбө өттүлэрин үтүө ааттара тилиннэђэ, инникитин ити «буруйбут» сотуллан ыччаппытын үөхтэрбэт, үтүрүттэрбэт эйгэни эркээйилээтэхпит.  

Таатта талыы ыччата уонтан тахса сыл үрдүк үөрэх аанын аһар бађата хааччахтана сылдьыбыта сымыйа буолбатах. «Национальнай» диэн тылы туттартан туттунар кэммит бу ађыйах сыллаађыта тохтообутун умнарбыт кылгас санаа кулутугар кубулутара дуу дии саныыбын. «Национальнай» диэн тылы ылынан, иһигэр киирэн салгын сабыытын арыйан аныгы кэмңэ эппиэттиир өрүттэрин өрө тутар  научнай конференция 1990 сыллаахха Дьокуускайга буолан турар. Мин ол сађана Комитет научно-методическай сүбэтин салайааччыта этим. Бу конференция спорт комитет оччотоођу салайааччыта С.С.Татаринов көђүлээһининэн, саха дьонун туһугар национальнай көрүөнэри сүтэртэн быыһаабыт В.П.Кочнев туруорсуутунан тэриллибитэ. Бу тэриллибит мунньахха Кыргыстантан, Казахстантан тиийэ кэлэн кыттыбыттара. Дьэ ити мунньах кэнниттэн саха дьоно барахсаттар сүрэхтэрин-быардарын түгэђэр илдьэ сылдьыбыт ыччаты иитэр төрүт ньымаларын тилиннэрэн, сириэдитэн таһаарбыттара. Билиңңи кэм таһымын саңалыы олохтообут дьону бэлиэтиир эбит буоллахха мас тардыһыытын дьаһађын уларытан ыччат киэң араңатыгар бэлэхтээбит П.Д.Каратаев, Н.С.Софронов, Д.И.Шарин, бу көрүңңэ бастакы кинигэ суруйан научнай таһымңа таһаарбыт П.И.Кривошапкин, дьођурдаах тэрийээччи А.Т.Афанасьев, тренер Ф.М.Дегтярёв, күөртээччи И.И.Скрябин, аан бастаан саңа үгэстэри түһүлгэђэ олохтообут чулуу уолаттарбыт С.С.Алексеев, Г.Г.Барашков буолаллар. Атах оонньуулара «мөлтүү» сылдьар кэмнэригэр урукку рекорду аһары тупсаран эрэл кыымын ыччакка сахпыт, чађылхай хамсаныылаах, талыы көрүңнээх, боотур быһыылаах-таһаалаах В.В.Николаев, саңа тахсан эрэр кэнчээри ыччаттарга ас-таңас ууммут, ађа табаарыс, дурда-хахха буолбут улуус баһылыга, министр Д.Ф.Наумов. Дьулуруйар Ньургун Боотурдары туруулаһан туран иитэн рекорду тулуппат уолаттардаах өй чөмчөкөлөрө М.Н.Абрамов, И.Ю.Григорьев, Н.Н.Охлопков, Б.Н.Ильин, атах оонньуутугар дьарыктыыр ньыманы классическай таһымңа таһааран эрэр А.Т.Прокопьев, дьођурдаах тэрийээччилэр А.Н.Ким-Кимэн, В.И.Алексеев, Г.Г.Григорьев, күөртээччилэр В.Ф.Посельскай, И.И.Птицын. Хабылык уонна хабысха оонньууларыгар саңа тыын укпут А.И.Донской, Д.Я.Федотов, Д.В.Сыромятников, И.А.Николаев буолаллар. Хапсађайы далааһыннаахтык тэрийээччилэр П.П.Юмшанов, А.Е.Мостахов, таһымнаах дођуһуоллааччы (комментатор) Н.П.Корякин, күөртээччи А.В.Васильев, дьон бађатын өйөөн «Өбүгэлэр оонньууларын» тэрийбит П.П.Готовцев өңөлөрө түмтэххэ сүдү. 

Тааттађа буолбут «Олоңхо оонньууларыгар» ФСБ үлэһиттэрэ аађыыларынан 15 тыһыынча киһи кэлэн үөрэн-көтөн, кэпсэтэн-ипсэтэн сэргэхсийэн барбыттара. Бу тэрийээччи дьон үтүөлэрэ диирбит тутах, бу Ытык Сир омук сүрүн түмэр күүһүн бэлиэтэ, дьон-сэргэ төрүт культуратын олоңхо тула мустар барђа бађата этэ. Өбүгэлэрбит Ытык Күөл диэн хайдах мээнэ ааттыахтарай. Уонна, төһө да үлэлээн ааспыт кэмиң аалык санаађар үчүгэйин иһин, кэм кэрдии олох оннун булларар туруу соруга буоллађа дии. Тыһыынча саастаах олоңхону хайдах 70 сыллаах идеология соңноммут кэмин кытта тэңниэххэ, улуутутан, өрө тутан ытык сааһы туора садьыйар ыар санааны ылыныахха сөбө эбитэ буолла.   

 Манна дађатан өссө ситэрэн этэр эбит буоллахха, биһиги бастакы президиэммит М.Е.Николаев үлэлээн ааспыт уон сыла сахалар «мин сахабын» диэн санааларын аһађастык этэр чыпчаал кэмнэрэ эбитэ дуу диэх санаабын кыйдыыр кыах баарын көрө иликпин. Ол иһин Михаил Ефимович кэмигэр оңоһуллубуту, тутуллубуту харыстыы, тупсара сатыыр бађа бар дьон туһугар туһалаах эрэ буолуо бука. Өйдөөх киһи кэнэђэскини, кэскиллээђи билэн, өтө-көрөн, өйөөн бар дьонугар анаан тэрийэн аастађа. Бу таһымтан түһэрбит төннүү, бэринии, хаптайыы бэлиэтэ диирим ыарахан да буоллар суруйар буоллађым.   

Күрэхтэһии аатын-суолун саңа үйэђэ саңалыы быһаарар, улуутутан уһатар, дириңэтэн кэңэтэр, иңэрэр санааны аан бастаан сахпыт, саха билиңңи дьоно бары билэр, билинэр киһилэрэ, спорт эйгэтин билиңңи дьонуттан мин санаабар сођотођун өбүгэлэрин үгэстэрин  ырытан, билэн ыра санааларын ытык таһымыгар тиэрдибит Юрий Степанович Андреев буолар. «Олоңхо оройо аһађас» диэн олоңхоһуттар этэллэр эбит ээ, ол аата олоңхо өйүн-санаатын мээнэ киһи ситэн ылбат буоллађа. Мин Ю.С.Андреевы бу эйгэђэ эриллэн үлэтин ис өйдөбүлүн билэ сатыыр дириң, киэң киһинэн аађабын уонна олоңхо киэлитигэр киирэн бөлөһүөк өбүгэлэрин кытта сэһэргэспит уонна сэһэргэһэр кыахтаах да киһинэн көрөбүн. Дьэ бу бэйэбит биир чулуу киһибит барђа бађатын эмиэ суох оңорон кэбистэхпит. Хайа бађарар саха киһитэ эппитэ, тэрийбитэ кэскиллэнэ, чэчирии сайда турдађына эрэ кэлэр көлүөнэ бэйэтин омугун улуутутан өрө тутуо эбитэ булуо. Ордугурђаһан, туоратыһан атын омугу улуутутан, илэ бэйэбитин быһа түсүһэн истэхпитинэ туох ордуой? Олоңхону бэйэбит эйгэбитигэр киллэрэн, кини санаатын арыйан ођо, ыччат иитиитигэр туһанарбыт буоллар үлэбит чиң буолуо эбитэ буолуо. Билиңңи сахалар ыччаттарбытыгар европееһы да азиаты да иитэрбит биллибэт.   

           Бүгүңңү күн билэринэн гуманитарнай институт учуонайдара 200-кэ олоңхону мустулар. Олоңхону ылынар өйбүт-санаабыт кинилэр өңөлөрүнэн саңа арыллан эрэрин тахсыбыт кинигэлэринэн, «Олоңхо» Аан дойду дьонун кэрэ ситиһиитэ буолбутунан туоһулуохха сөп. Оттон олоңхо сүрүн геройдара - боотурдар биһиги идэбит түмүгүн дьоно буоллахтара.  

            Байбал Пинигиңңэ Ньургун Боотур таңаһын таңыннаран Олоңхо оонньууларын түһүлгэтигэр киллэрэн ыччаттарга анаан дьулуур, туруу санаа, ситиһии, чөл олох туһунан тыл этиттэххэ ким ылыныа суођай. Байбаллыын саастыы буоламмын кинини 35 сыл билэбин уонна биир да түгэңңэ кини итирэн-кутуран, охсуһан-этиһэн дьон сүөргү тылыгар-өһүгэр киирбитин өйдөөбөппүн. Кини саха киһитин сиэринэн сирин-уотун, дьонун-сэргэтин кытта эйэ дэмнээхтик, уолаттарын Мария, Павел Пинигиннэр Аан дойду таһымнаахтарын араңатыгар хаалларар бађаттан, күн аайы ойон тура-тура туруулаһа, эр киһи, ыал ађата буоларын бигэргэтэ, тустууктары, спортсменнары бука барыларын араңаччылыы сылдьар олоңхоттон чочуллан түспүт чулуу киһибит буоларын ким бађарар туоһулуо.  Эппит санаабар сиэттэрэн биир идэлээхтэрбэр бастаан 1995 сыллаахха тахсыбыт Акулина Попова «Олоңхо киэң киэлитигэр» диэн кинигэтин булан, олоңхо Аан Ийэ дойдуну хайдах быһаарарын анаан аађан, сылыктаан үлэђитигэр саңа сађахтары арыйаргытыгар ыңырабын. Бу орто дойдуга барытын билэбин диир суох, сабађалыыр ађыйах, онтон биирдэстэрэ олоңхо буоларыттан биһиги киэн туттуох эрэ кэриңнээхпит. 

           Түмүкпэр, бүгүңңү күңңэ күрэс түһүлгэтин тута-хаба, дьаһайа сылдьар уолан дьоммор бађарбыккыт быһаарыылаах, эппиккит кэскиллээх, оңорбуккут олохтоох, туппуккут тулуурдаах буолуохтун диэн бађа санаабын этэ хаалабын эһиги биир идэлээххит, үөлээннээххит В.Ноговицын, 1993-98 сылларга ыччаты кытта үлэђэ республика министрэ, педагогическай наука кандидата.