М.Е.НИКОЛАЕВ демография боппуруостарыгар Саха норуотугар этиитэ
 
Ытыктабыллаах бар-дьонум!
Уон биэс сыл буолла тірµт-уус сахабыт омугун оло±ун илгэтин тупсарарга, туруктаах уонна  кимтэн да тутулуга суох бас билэр сирдээх-уоттаах буоларын сокуонунан араІаччылыыр туґуттан µлэни тэнитэн кіхтііхтµк са±алаабыппыт.  
Туох кистэлэ кэлиэй, демография курдук олох чахчыларын тµмэр политика биґиги дойдубутугар ір сылларга олох тыыннаах  политикатыттан туора анньыллыбыта. Ол тµмµгэр биґиги омук быґыытынан сайдыыбытын-µµнµµбµтµн чиІэтэр, мілтµµрбµтµн-бытаарарбытын ійдµµр уонна аґа±астык этэр кыахпыт суо±а. Ити баар буола сылдьыбыт чахчы. Јрµµ сэмэлээґиІІэ уонна бобууга сылдьыбыт демография курдук олохпут тыйыс чахчыларын ыйан-кэрдэн биэрэр политиканы биґиги аан бастакынан Россия±а олоххо-дьаґахха, социальнай-экономическай, общественнай-политическай хайысхаларга туґанар кэм-кэрдии кэлбитин аґа±астык эппиппит  уонна утумнаахтык ылсан µлэни тэрийбиппит.
Демографическай чинчийии тµмµгµнэн биґиги тірµт-уус сахабыт норуота билиІІи туруга хайдах-туох эбитий? Биэрэпис кірдірµµтµнэн XX-с µйэ бµтэґик отут сылын усталаах-туоратыгар  146.600 саха киґитэ   эбилиннэ. 1970 сылтан 1989 сылга диэри, ол аата 20 сыл устатыгар, тіріібµт-ууґаабыт кірдірµµбµт 79.500 киґиэхэ тиийбит эбит буолла±ына, 1989 сылтан  2001 сылга диэри, ол аата ааспыт 10 сылга,  67.100 саханан эбилиннибит. Онон 2007 сыл тµмµгµнэн 453.500 буоллубут. Бу, дьиІэр ыллахха, олус эппиэтинэстээх кирбиинэн буолар диэхтээхпит. Јскітµн этэІІэ буолан ахсааммыт 500 тыґыынча±а тиийдэ±инэ Холбоґуктаах нациялар тэрилтэлэрэ анал быґаарыытынан а±ыйах ахсааннаах омуктар ахсааннарыттан сахабыт норуота тахсыахтаах. Ол кирбии чугаґаатар-чугаґаан иґэр. Ити кэскиллээх хайысха, хотугу эргимтэ±э элбэх ахсааннаах омук баар буолуохтаах эркээйитэ олохтонно  диир толору бырааптаахпыт
Демография наука быґыытынан – улуу кµµс. Демографияны кытары аахсыбат буолуу  биир да суудаарыстыба±а билиІІитэ суох. Нация  киґитин ахсаанын элбэтиини ситиґии биґиэхэ тугу биэриэ±эй? Јскітµн элбээтэхпитинэ кими ба±арар кытары тэІІэ кэпсэтэр-ипсэтэр, алтыґар, киэІник сибээстэґиигэ-сыґыаннаґыыга тахсар кыахпыт лаппа улаатыа уонна бі±іргµі этэ оІоробун.
Бу санаабын бигэргэтэр туґуттан маннык сыыппаралары, кэтээн кірµµлэри холобурдуубун. 2007 сыл тµмµгµнэн тіріібµт о±о ахсаанын эбэн (8153), ілбµт ахсаанын кі±µрэтэн (3967) аа±ыыбыт суотугар эбиллиибит баара-суо±а сылга 4186 эрэ киґиэхэ тэІнэстэ. Јскітµн бу тµмµгµ ыґыктыбакка  чиІэттэр-чиІэтэн истэхпитинэ, аны 42 сыл  омук быґыытынан этэІІэ олордохпутуна, 2050 сылга диэри баара суо±а 629.312 киґилээх саха омуга буолар туруктаахпыт. Јлµµ-сµтµµ  бырыґыана тіґінµй? Сµрэх, тымыр ыарыыларыттан 44,8%, дэІтэн-оґолтон, астан-µілтэн сµґµрµµттэн  22,2% ілµµ-сµтµµ тахсара чуолкайданна.
Аны Госкомстат аа±ыытынан 16 саастарын туолбут эр дьоммут ахсаана – 139.270, дьахтар ахсаана – 160.794 эбиттэр. Онтон ыал а±ата, ийэтэ дэтэрдии ааттана илик, эбэтэр ааттаммат  сулумах эр дьоммут 34,5%, дьахталларбыт 31,1% ылаллар. Дьэ бу сыыпараларга киирбит дьоІІо биґиги норуоппут улахан ночоото баар, итэ±эґин ітірµнэн толоруммат буолбут иэдээнэ.   
 Дмитрий Менделеев «Россияны сайыннарыыга дойдуга олорор дьон ахсаана 500 мілµйµін буолуохтаах» диэн биллэр этиитин мээнэ±э оІорботох буолуохтаах. Россия государствотын салайааччылара ійдіітµлэр, ылыннылар. Демография боппуруоґун ирдэбиллэригэр тирэнэн национальнай бырайыак оІордулар уонна  дириІник ырыІалаан тураннар чопчу сыаллаах-соруктаах µлэни са±алаатылар. Биґиги урутаан µлэни-чинчийиини бу хайысха±а са±алааґыммыт сіптіі±µн Россия ылыммыт политиката дьэІкэтик  кірдірді. Бу соргулаах политика±а оло±уран омук быґыытынан элбиир-ууґуур эйгэбитин кэІэтинэрбитигэр, µлэбитин салгыы утумнаахтык уонна дьаныардаахтык ыытарбытыгар бары іттµнэн то±оостоох кэм µµммµтµн бэлиэтээн этэбин. Бу кэми мµччµ туппакка µлэлииргэ-хамныырга эбэґээнистэниэх тустаахпыт, быґатын эттэххэ илиини, ійµ-сµрэ±и араарбакка туран µлэлиирбит ирдэниллэр.
ХХ-с µйэ бµтµµтэ тµірт о±олоох ыалы элбэх о±олоох ыал ахсааныгар киллэрбит эбит буоллахпытына, бу µлэлээбит 15 сылбыт тµмµгµн таґаарар кµммµтµгэр тіттірµ тµґµµ та±ыста. 3 о±олоох ыалы элбэх о±олоох ыал  ахсааныгар киллэрэр кэпсэтиилэр бардылар. Тіґі да оннугун иґин, инники хардыылары уонна уларыйыы тахсарын учуоттаан туран, 3 о±олоох ыалы   элбэх о±олоох ыал ахсааныгар киллэрии тірдµттэн сыыґатын дакаастыахтаахпыт уонна ону дьоІІо-сэргэ±э ійдітµіхтээхпит. Быстах ылыныы хаґан ба±арар мэґэйи µіскэтэ турааччы. Норуоппут, этэрбит курдук, элбээн-µксээн киирэн барда±ына адьас атын турукка тахсарбыт кістін турар дьыаланан буолуо±а, ба±ардар ба±а санаабыт ірі тахсан кэлиэн сіп диэн этэбин.
Туох-ханнык иннинэ сахалар ахсаан іттµнэн элбиир, эт-сиин іттµнэн чэгиэн-чэбдик буоларга дьулуґуохтаахпыт. Доруобай кілµінэттэн туруктаах  о±олор тірµіхтэрэ. Бастаан турар сорукпутунан буолар хас биир эдэр ыал 3-тэн итэ±эґэ суохтук о±олоноллорун ситиґии. Бу сыал-сорук олоххо чиІник-дьэІкэтик киириитэ уонна туолуута бµгµІІµ эбэ, эґэ, ийэ, а±а буолбут дьиэ-кэргэн тутаах дьонуттан, ону тэІэ о±олору кытары µлэ±э быґаччы соругу толорон µлэлиир комитет,  ыччат политикатын, µірэх уонна культура министерстволара µлэлэрин, олоххо-дьаґахха лаппа сыґыаран кµµґµрдэллэрэ эрэйиллэрин іссі тігµл санатабын.
Иккиґинэн, доруобуйа харыстабылын министерствота, чіл оло±у пропагандалыыр общественнай хамсааґыннар салайааччыларын, ону тэІэ саха хас биирдии ыала сµрэх, тымыр ыарыыларын туоратар туґуттан о±ону-урууну сіптііх усулуобуйаны тэрийэн туран эрчийии, эт-сиин іттµнэн сайыннарыы дьаґалларын олорор сирдэринэн тэрийэн кіміліґіллірµгэр, дэІтэн-оґолтон харыстаныы ньымаларын о±олорго, эдэр дьоІІо утумнаахтык ійдітµµнµ оІороллоругар, бары дьаґаллар туолууларын кэтээн кірµµнµ  булгуччулаахтык олохтуулларыгар ыІырабын. Ґсµґµнэн, дьиэ кэргэн дьоно, а±а-ийэ уустарын нэґилиэк ытык кырдьа±астарыныын уонна дьаґалталар баґылыктарыныын чэбдик, туруктаах олох-дьаґах туґа диэн туран тµмсµµлээхтик µлэлииргитигэр, оло±у-дьаґа±ы тупсарыы холбоґуктаах кµµґµн-кµдэ±ин хас нэґилиэк аайытын тэтимнээхтик µіскэтэн баар оІороргутугар  сорук туруорабын.
 
Ил Тµмэн депутаттара, республикабыт бырабыытылыстыбата бу дьоґуннаах боппуруоґу ійііґµІІэ сіптііх сокуоннары, ыйаахтары ылынан µлэни кі±µлµіхтэрэ диэн ис сµрэхпиттэн эрэнэбин. Российскай Федерация бырабыытылыстыбатын олохтооґунунан о±о µс сааґын туолуутугар «ийэ капитала» диэн ааттаммыт µбµнэн кімі оІоґуллар буолла. Оттон биґиги республикабыт таґымыгар бу боппуруоґу кэскиллээхтик быґаарыахха, дьон µірэ-кіті ылынарын уонна ыытыллар политиканы итэ±эйэрин курдук о±о кµн сирин сырдыгын кіріітµн кытары эдэр ыалларга «Ийэ капитала» диэн µбµ биэриини тэрийии, мин санаабар, бары іттµнэн сиэрдээх буолуон сіп этэ. Тыыннаах олох ону олус µчµгэйдик ылыныа этэ дии саныыбын.
 Ситиґиллибиттэн эр ылан, баар буолбут демографическай политика±а, национальнай бырайыактарга тирэнэн омукпут сайдыытын тыын боппуруостарын  бµттµµн норуот туруорсуута оІорон,  2050 сылга сахалар кырдьыга да 1 мілµйµіннээх кирбиини булгуччу ыларга дьулуґуо±уІ! Јбµгэлэрбит былыр-былыргыттан тірµµр-µіскµµр о±ону-урууну харах харатын курдук харыстыыр µтµікэннээх µгэстэрин саІа µйэ±э іссі тэтимнээхтик салгыы ірі кіті±µі±µІ! Онон, кµндµ биир дойдулаахтарым,  норуоппутун элбэтэр-µксэтэр, кµµґµрдэр, кэскиллиир сырдык ыра санаа тула сомо±олоґуо±уІ. Олохпутун-дьаґахпытын тупсарыа±ыІ-оІостуо±уІ, о±олорбутун-ыччаттарбытын бары иэдээнтэн-куудаантан араІаччылыа±ыІ. Ыал, ийэ, а±а, ібµгэ µтµі µгэскэ  кубулуйбут ійдібµллэрин туохтаа±ар да±аны ірі тутуо±уІ!  
Саха Республикатын бастакы Президенэ,
«Россия ыала» Национальнай ощественнай кэмитиэт Президенэ
М.Е.НИКОЛАЕВ                                   
 
Национальная библиотека РС(Я) © 2008