Убаастабыллаах Конгресс кыттыылаахтара,

             Мин сүрдээђин сэргээн, болђойон барыгыт этиитин иһиттим. Саха норуота 90-с сыллартан сомођолоһон, салайааччытын өйөөн, кини этиитин истэн, биир ыал курдук олорон кэллэ. Ол түмүктэрэ туохха көстөрүй?

         Ити эппиттэрин курдук, биһиги сахалар бэстилиэнэй перепись көрдөрүүтүнэн уон сыл иһигэр 60 тыһыынча Саха киһинэн эбиллибиппит.  Ити көрдөрүү ол иннигэр ааспыт 20 сыл көрдөрүүтүгэр тэңнэһэр. Онон мин этиэм этэ, төһө да дьадаңытык олорбуппут, төһө дађаны биһиги ыарахаттары көрүстэрбит, дьон модун санаата көмүөл күүһэ буолан итиннэ тиэртэ. Онтон үрдүк үөрэхтээх ыччат ахсаанын ылан көрөр буоллахха, уон сыл аннараа өттүгэр 32 тыһыынча этэ. Билигин кинилэр ахсааннара уон сыл иһигэр 50 тыһыынчађа тэңнэстэ. Ол эбэтэр, хас тођус сахаттан биирэ үрдүк үөрэхтээх. Ити улахан ситиһии. Ити норуот бэйэтин өйүнэн, күүһүнэн-күдэђинэн, үлэтинэн туох баар ыарахаттары туоруур кыахтаађын көрдөрөр. Мин үлэбинэн да сибээстээн, атын дойдулары, Аан дойду бары  хотугу сытар государстволарын,  Гренландия да буоллун, Исландия да буоллун, Аляскађа тиийэ элбэхтик кэрийдим. Ол сылдьан тэңнээн көрдөхпүнэ, бу дойдуларга сахалар курдук элбэх ахсааннаах норуот ханна да суох. Исландия эрэ  биһиги ахсааммытыгар арыый чугаһыыр. Кинилэр 300 тыһыынча ахсааннаахтар. Сахалар - 460 тыһыынчалар.         

         Этиэххэ наада, ити сылларга биһиги тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин банкрот ыыппакка  эрдэттэн  туох баар мунньуллубут баайы, трактор да буоллун, тэрил, дьиэ-уот да буоллун бүүс бүтүннүү норуоппутугар түңэппиппит. Норуот, дьон-сэргэ бэйэтин  үлэтин түмүгүн  онно көрбүтэ. Билигин итиннэ дађатан биһиги урут өттүгэр ситиспит үлэбит түмүгүн салђыах тустаахпыт диэн этиэхпин бађарабын. Ол иннигэр сайдыы систематын, программа да, концепция да буолбатах, Саха омугун сайдыытын систематын тобулуохха наада. Биһиги чахчы тыйыс усулуобуйађа олоробут. Айылђабытын өтөрүнэн уларыппаппыт, атын дойдуга көспөппүт. Онон баар айылђађа, баар ыарахаттарга сөп түбэһиннэрэн сайдыы систематын олохтуохха тођоостоох. Бу система сүрүн боппуруостара ханныктарый? «Бүдүрүйбүт көммөт» диэн Алампа драматын сүрүн геройа этэр: «Оо, улуу таңара, хаһан эн миэхэ үөрэђи биэрэђин, бу дьоннору кытта тэңңэ сылдьыахпын?» Ити тугу этэрий? Кини ол аңардас биир киһиэхэ туһаайан эппэт. Нация үөрэхтээх, сайдыылаах буолар тускулларын тобуларга, атын норуоттары, дойдулары кытта алтыһан сайдыы суолугар киирэргэ ыңырар. Бу этиини Өксөкүлээх сайыннаран эппитэ. Онон биһиги өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан сайдыы систематын түстүүргэ үөрэхтэн атын суолталаах туох да суођун өйдүүллэрэ. Ити иннигэр  эппитим  курдук Саха эдэр ыччатыттан 50 тыһыынчата үрдүк үөрэхтээх. XXI үйэ бастакы чиэппэригэр, 2025 сылга Саха норуотун 25%-на үрдүк үөрэђи ыларын ситиһэргэ сорук туруорунуођуң. Өссө төгүл тоһођолоон этиэхпин бађарабын, бүгүңңү Конгресспыт сабыдыала өр сылларга барарын туһугар биһиги үөрэхтээһини сайыннарыыга дьоһуннаах программаны ылыныах тустаахпыт.  Билигин Саха сиригэр 45 тыһыынча эдэр ыччат үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэнэр. Онтон 22 эрэ тыһыынчата государственнай университеттарга, институттарга, академияларга үөрэнэр. Улахан аңардара коммерческай, аата эрэ баар, диплому биэрэр,  күүстээх кадрдара суох тэрилтэлэргэ. Ити биир өттүнэн саха ыччата үөрэххэ тардыһыытын көрдөрөр. Муна-тэнэ сылдьан, чэ ханна да буоллун диэн санаађа ођустаран ити мөлтөх үөрэх кыһаларыгар тиийэллэр.   Онон Саха государственнай университета ханнык бађарар улахан куораттарбытыгар, улуустарбыт кииннэригэр бэйэтин филиалларын, лицейдарын, консультационнай пууннарын аһара ирдэниллэр. Ити кыаллар дьыала. Уон сыл иһигэр үрдүк үөрэхтээх дьоммут ахсаанын икки төгүл элбэппиппит. Хотунан-сођуруунан, Москва, Санкт-Петербург улахан кыһаларыгар элбэх ыччаты үөрэттэрдибит. Москвађа бэйэбит университеппытын  аспыппыт. Итини көђүрэтимиэххэйин, үксэтэн биэриэххэйин. Ити 23 тыһыынча үгүс көдьүүһэ суох коммерческай институттарга элбэх үбү төлөөн үөрэнэ сылдьар ођолорбутун дириң билиини, иитиини, эт-хаан өттүнэн сайдыыны биэрэр кыһаларга үөрэттэриэххэ. Өссө төгүл тоһођолоон этэбин, үөрэђи баһылаабатахпытына инники дьылђабыт ыарахан буолуо. Мин санаабар Василий Николаевич ити киирии дакылаатыгар дьонугар-сэргэтигэр аан дойдуга ханнык быһаарыылаах хамсааһыннар бара туралларын, ханнык хайысхалар норуоппут дьылђаларыгар көмөлөөх дуу, охсуулаах дуу буолуохтарын ыраңалаан көрүөхтээђэ эбитэ буолуо.  Аан дойдуга кыахтаах бөдөң тэрилтэлэр бааллар. Россия бу тэрилтэлэргэ күн бүгүн да киирбэтэр, инникитин син-биир кинилэри кытта алтыһыађа. Тођо диэтэргин бары дойдулар биир быраабыланан олордохторуна эрэ сайдар кыахтанабыт. Онно биһиги төһө бэлэмнээхпитий? Төрүт тылбытын сэргэ, биһиги оскуолаларга, детсадтарга тиийэ омук тылын күүскэ киллэриэхтээхпит. Нуучча тылын омук тыла диир табыллыбат. Нуучча тыла биһиги государственнай тылбыт, Саха тыла –төрөөбүт тылбыт. Кинилэри билэрбит биһиги эбээһинэспит буолар. Ођолорбут биир омук тылын хайаан да баһылыах тустаахтар, английскай да буоллун, китайскай да буоллун. Ким бађарар этэр, омук тылын баһылааһын ођо өйө-санаата сайдарыгар уһулуччу оруоллаах диэн. Кыра эрдэхтэн дьарыктанар буоллахха кини улахан нагрузканы биэрбэт. Тыл эйгэтин үөскэтиэххэ наада. Ол инниттэн биһиги аһађас буолуохтаахпыт. Итиннэ биһиги ыччаттарбыт дьоһуннах суолу тыырдылар.

           Эһиги иннигитигэр бүгүн  Вера Соловьева тыл эттэ. Үс сыллаађыта мин Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар Вашингтон куоракка кинилэри кытта көрсөрбөр үрдүк үөрэђи баһылаан, Америка билии рыногын кыайан, туораттан ким да өйөбүлэ суох, аңардас  бэйэлэрин билиилэринэн, кыахтарынан, дьулуурдарынан араас эйгэлэргэ таһаарыылаахтык, кимтэн да итэђэһэ суох үлэлии-хамсыы сылдьалларын көрөн үөрбүтүм.   Сахалар маннык буоллубут диэн хайдах киһи киэн туттубат буолуой? Ити Вера Соловьева этэринэн аңардас Америка Холбоһуктаах Штаттарыгар  сүүстэн тахса ођо үлэлии сылдьар. Хаһан баар этэй, оннук? Бэйэ күүһүн билиниэххэ, модун санааны үөскэтиэххэ. Итэђэл диэн бэйэ күүһүгэр итэђэйии буолар— мин дьођурдаахпын диэн, маны кыайыам диэн, мин сахабын диэн. Ол буолар туохтан да күүстээх итэђэл. Хас биирдии киһиэхэ итэђэл кини ис күүһүгэр баар. Итэђэл трибунаттан этиллибэт, плакакка да суруллубат. Ол киһи өйүгэр, дууһатыгар, санаатыгар  баар. Оннук ыччаттары биһиги иитиэх тустаахпыт.

             Табаарыстар, эһиги, сорох дьон «дьэ, бу ыарахан балаһыанньа» диэн бүгүн эттигит. Ити баар. Хаһан биһиги чэпчэкитик,  баайдык олорбуппутуй? Ол да буоллар олохпутун тупсарар  суоллары тобуларга дьулуһуох тустаахпыт. Онно, мин санаабар, иккис харгыстыыр боппуруос баар. Арыгылааһын. Маны кыайарга үгүс сыраны уурар ирдэнэр. Хомойуох иһин бу конгресска омукпут доруобуйатын, чөл олођун туһунан дьоһуннаах кэпсэтии тахсыбата. Фран­ция курдук 60 мөл. нэһилиэнньэлээх государствођа сылга 500 киһи бэйэђэ тиийинэн өлөр эбит буоллађына, биһиэхэ, быдан ађыйах ахсааннаах нэһилиэнньэлээх республи­кађа көрдөрүү эмиэ соччо. Бу туохтан тахсарый, тођо манныгый? Эһиги бары билэђит, истибиккит, аахпыккыт олунньу ый 18 күнүгэр Булун улууһугар тахсыбыт быһылаан туһунан. Үс бырааттыылар икки табаарыстарын сарсыарда 10 чааска дьиэлэригэр ыңыран арыгылатан баран, этиспитэ-мөккүспүтэ аатыран ыалдьыттарын саанан ытан өлөртүүллэр. Онтон өйдөнөн, алдьархайы таһаардыбыт, хаайыы дьоно буолар буоллубут диэн «чэ, давай, бэйэ бэйэбитин ытыһыахха» диэн быһаарыы ылыммыттар. Сэрибиэй бырахсаллар, ортоку бырааттара убайын уонна быраатын ытан баран, бэйэтигэр тиинэн өлөр. Ађыйах мүнүүтэ иһигэр биэс киһи суох буолар. Дьэ бу дьулаан быһылаан ханна эмит дьүүлгэ турда дуо, республика, нэһилиэктэр таһымнарыгар? Тођо манныгый? Тођо манныкка тиийдибитий? Былаастан дуу, Москубаттан кэлэн дуу ким эрэ «бу эн арыгылаама» диирин  кэтэһэбит дуо?

            Табаарыстар, биһиги өйдөөх, тулуурдаах, киэң көђүстээх дьоммут.  Ол гынан баран маннык боппуруостарга эйэлэһэрбит сатаммат. 2006 с. 5млрд. солк., быйылгы сыл аңарыгар 3,5 млрд. солк. суммалаах арыгыны истибит. Туохха тиийэбит? Арыгыһыт норуот, арыгыһыт  нация хаһан да сайдар кыађа суох. Нация сайдыытын харгыстыыр боппуруос бу буолара саарбађа суох. Бүгүн үгүс конгресс кыттыылаахтара ыччаты хаңатар, ахсааммытын элбэтэр туһунан эттилэр. Кырдьыга дађаны, демография биһиги тыын боппуруоспут буолар. Михаил Тырылгин аађан, суоттаан 2050 сылга сахалар 1 мөл. тиийиэхтэрэ диэн сабађалыыр. Аађан көрүң, хас сыл хаалбытын. 43 сыл. Итиннэ биһиги бэлэммит дуо, базалаахпыт дуо? 30 саастарыгар дылы саастаах ыччаппыт улахан аңара ыал буолбакка сылдьар. Бу улахан резерв. Ыал буолбуттарбыт үгүс өттө биир ођолоох. Эмиэ улахан резерв. Онон конгресс аатыттан дьоммутугар – сэргэбитигэр, нациябытыгар ыңырыы таһаарыађың, кэнкириэтнэй сорукта туруоруођуң – 2050 сылга хотугу эргимтэђэ саха омуга саамай элбэх ахсааннаах омук буоларын ситиһиэђиң, 1 мөл. тиийиэђиң диэн. Ханна бађарар, кими бађарар кытта тэңңэ аахсарга ити төһүүн күүс буолуођа. Демография – улуу күүс. Демографияны кытта аахсыбат биир да суудаарыстыба суох.

            Мин элбэх боппуруостарга тохтообоппун. Бэһэђээ, бүгүн конгреспытыгар элбэђи  кэпсэттибит. Мин санаабар куһађана суох конгресс бара турар. Ити эһиги дьүүлгүтүгэр турбут докумуон көннөрүллэн, саха тыллаах-өстөөх, санаалардаах, күүстээх дьоно кыттыылаах хаттаан суруллуон наада. Итиннэ дађатан мин Дьокуускай куоракка олорор Саха интеллигенциятыгар туһаайыам этэ. Интеллигенциябыт 80%-ра, учуонайдарбыт бүүс бүтүннүү Дьокуускайга олороллор. Эһиги нацияђыт сайдыытын быһаарбат буоллаххытына, сөптөөх суолу ыйан-кэрдэн биэрбэт буоллаххытына, тыа сиригэр  олорор дьоммутуттан тугу ирдиэмитий. Сүрэх бађатынан, барыта үчүгэй эрэ буоллун диэн сылдьар бар-дьоммутугар эһиги ыйыы-кэрдии биэриэхтээххит,сүбэ-ама буолуохтааххыт, кэпсэтии таһаарыахтааххыт. Кэнники кэмңэ эһиги манна наһаа олорон хааллыгыт. Театрдартан сађалаан, творческай интеллигенция, научнай интеллигенцияђа тиийэ. Дьоңңутун өңөйөн көрүң, сэһэргэһиң, сүбэлэһиң. Хаһан да дойдугутун, бар-дьоңңутун кытта сибээскитин быһымаң, аңардас былааска эрэ сигэнимэң. Эһиги бары тыа сириттэн тахсыбыт дьоңңут. Тыа сирин кыһалђатын умнумаң. Тыа сирэ сүрдээх ыарахан балаһыанньалаах дии-дии онон-манан кураанађы тыллаһымаң, көмөлөһүң. Аңардас идэһэ эрэ сиэри, эбэтэр ађыйах күн күүлэйдээн, бырдахха сиэтэн кэлэргит бу татым. Онон маңнай сађалаан төрөөбүт улуустаргытыттан, төрөөбүт нэһилиэктэргититтэн. Оччођуна эрэ биир омук, биир нация буолуохпут. Оччођуна интеллигенциялаахпыт, сүбэ-ама биэрэр, айар-тутар тумус туттар дьоннордоохпут  диэн сананыахпыт, эрэллээхтик инникибит диэки барыахпыт.

           Табаарыстар, билигин олохтоох салалта боппуруостарыгар тохтуохпун бађарабын. Сокуон да быһыытынан олхтоох салалтађа балайда кыах бэрилиннэ. Кини бюджетын өттүнэн бу кэлэр үс сылларга биллэрдик бөђөргүөђэ. Олохтоох салалта салаллар сүрүн докумуонунан, бэйэтин конституциятынан кини устааба буолар. Дьэ, бу устаабы төһө билэбитий. Кинини ким суруйбутай, ким кыттыспытай, ким бигэргэппитэй? Мин ађыйах хонуктаађыта, бу күһүн кэлэ сылдьан  икки нэһилиэк устааптарын ылан көрдүм. Нөмүгү уонна Покровскай устааптарын. Покровскай устааба сүүсчэкэ страницалаах. Туох барыта суруллубут. Ол гынан баран манна сүрүн боппуруос киирбэтэх - глава туохха эппиэттиирэ. Покровскай главата устаабыгар «единоначалие» диэн тылы туттан сурунар.    Бу тугуй?  Демократическай обществођа, норуот бэйэтэ бэйэтин салайынар устаабыгар «единоначалие» диэн суруллубут. Туох да боппуруоска оччуоттаабат, олохтоохтор ханнык да критерияларынан кини үлэтин сыаналыыр кыахтара суох. Дьэ, ол иһин, кини күн аңардаан, сорођор күнү быһа да үлэтигэр суох буолуон сөп. Ардыгар, кини ханна сылдьарын, тугу гынарын ким да билбэт, интириэһиргээбэт буолар балаһыанньата үөскүүр. Маннык үлэлии-хамсыы олорор главалар балайда бааллар. Эһиги бары быыбардааччылар буолађыт. Кэлэр быыбардарга бэйэђитин бэйэђит салайынаргытын,  доруобуйа харыстабылын, үөрэхтээһин, ыччат боппуруостара бэйэђит илиигитигэр киирбитин билинэн, өйдөөн туран сөптөөхтүк дьаһанарга дьулуһуохтааххыт. Конгресс бу боппуруоска хайаан да болђомтотун уурара ирдэниллэр. Главаны таларгытыгар кини устаабы төһө билэрин көрүөхтээххит. Устаабын билбэт глава туох көдьүүстээх үлэни таһаарыай? Сайдыы тыын боппуруостарыгар маннык персональнай эппиэтинэһи сүгэђин диэн ыйан туран, устаапка сөптөөђүнэн көрөн уларытыылары киллэрэн баран главаларгытын  талыахтааххыт. Главалар кэргэттэрэ эргиэнинэн дьарыктаналларын устаабынан бобуохха наада. Эргиэн диэн тугуй? Бу арыгы атыылааһын. Итэђэйэн, куоластарын биэрэн талбыт биир дойдулаахтарын арыгынан сутуйа олорор главалар суох буолуохтаахтар.

               Мин сахам омугар эрэнэбин. Омук сайдыытын боппуруостарыгар эһиги общественнай тэрилтэлэри тэрийиинэн үлүһүйүмэң. Биһиги государственноһы төрүттээбит омук буоларбытын умнумаң. Сахабыт сирин государственноһа сайдыытыгар сүрүн болђомтону уураргытыгар ыңырабын. Бүгүн ол туһунан элбэхтик сөпкө этилиннэ. Омукпут сайдыытын элбэх боппуруостарыгар государственнай мунньахпытынан туһаайыллыбыт сокуоннары ылыннарыах тустаахпыт. Ону ким да боппот. Олохпут хаачыстыбатын үрдэтэр сокуону, сайдыы систематын туһунан сокуону, тыа сиригэр олох-дьаһах хаачыстыбатын үрдэтэр сокуону ким утарыай. Интэн да атын боппуруостарга, кооперация да буоллун, дьиэ, тиэргэн тупсађай көстүүлээх буоларын ситиһии да буоллун, быдьар быһыыны утарыы да буоллун, хайа бађарар хайысхађа бэйэбит сокуоннарбытын ылыныахпытын сөп. Кытайдар сиргэ силлээбэт туһунан сокуону ылынан билигин ол быһыы суох буолан эрэр. Белгород куоракка куһађан тылы, маатыраны туттубат туһунан сокуоннаахтар. Итинник киһиэхэ сабыдыаллыыр, киһини сайыннарар, бэрээдэктиир сокуоннар тођо ылыллыбат буолуохтарай. Омугу сайыннарар, үөрэхтээх, чөл олохтоох буоларыгар ылыллар сокуоннары ким да утарбат. Бу үлэђэ Саха интеллигенциятыттан элбэх эрэйиллэр.

            Дьэ, бар-дьонум, мин уһаттым-кэңэттим быһылаах. Элбэх боппуруостары этиэххэ, кэпсиэххэ сөп этэ.  Түмүкпэр Саха омуга аан дойдуну, атын омуктары кытта аалсыахтаах диэн этиэхпин бађарабын. Биһиги элбэђи билбэппит, элбэђи бэйэбитигэр оңорбоппут. Ону ылыахха наада. Биһиги барытын атыылаһабыт буолбат дуо. Үчүгэйи тођо атыыласпаппытый? Барар-кэлэр улахан кыахпыт суох буолан ким эрэ ађалан биэрбитин эрэ атыылаһабыт. Бэйэбит кэрийэн, илэ харахпытынан көрөн, олохпутугар туһалаах буолсу диэн атыылаһарга тођо дьулуспаппытый? Хотугу эргимтэђэ сытар кыракый государстволар, биһиги курдук усулуобуйађа олорон тугу туттан, хайдах дьаһанан маннык балысханнык сайдалларын, уһун үйэлэнэллэрин үөрэтиэххэйиң. Саха норуота аан дойдуга тахсарга дьулуһуох тустаах. Республикабытын аһађас, сайдыылаах, үөрэнэргэ - үлэлииргэ элбэх кыађы биэрэр туруктаах оңордохпутуна биһиги университеттарбытыгар, академияларбытыгар омук ыччаттара кэлэн үөрэниэ этилэр. Билигин кинилэр тођо кэлбэттэрий?  Ити кинилэр биэрэр идэлэрин ханна бађарар, бэйэбит да дойдубутугар,  үөрэнэн ылыахпытын сөп дииллэр. Североведение диэн наука биһиэхэ олох сайдыбат. Университеппытыгар дађаны, научнай-исследовательскай институттарбытыгар да суох.

          Саха сирэ - биһиги төрүт сирбит диэн сөпкө эппиттэрэ. Биһиги кэлии омук буолбатахпыт. Онон төрөөбүт сиргитин-уоккутун онон-манан истиэптэринэн көрдөөмөң. Бу биһиги омук, нация быһыытынан үөскээбит сирбит. Бу биһиги сирбит. Оннук өйдөбүл баар буолуохтаах. Биһиги манна тыһыынчанан сылларга тыйыс айылђађа олорон кэллибит манна мунньустаммыт, биир тыллаах, биир культуралаах буолбуппут. Онон биһиги төрүт сирбит-Саха сирэ. 

Болђомтођут иһин махтанабын.    

Балађан  ыйын 27 күнэ, 2007 сыл