ТУМАРЧА 

           ХХ үйэ бүтэһик уон сыллара уонна ХХI үйэ сађаланыыта, Арассыыйа үрдүнэн сууһарыылаах сир хамсааһына сотон ааспытын курдук, бары омуктар олохторугар-дьаһахтарыгар улаханнык дьайбыт, бүтүн Сэбиэскэй систиэмэни үнтү урусхаллаабыт, ураты ыар тыыннаах историческай бэлиэ кэм буолар. Бу хамсааһын киинэ (эпицентра) оччотоођу биһиги коммунистическай импиэрийэбит киин сиригэр-уотугар ньиргийэн, улуу судаарыстыбабытын үлтү кумалаан күл-көмөр оңорбут содулун күн бүгүн бука бары эппитинэн-хааммытынан билэн олоробут. Сэттэ уонтан тахса сыл устата улуу дойдубут киэң туонатыгар бииргэ суулаһан олорбут улахан-кыра омуктар эмискэ үлүгэр сир-халлаан анныгар харалтата суох хаалбыппыт. Дьэ, маннык күн туллар, күһэңэ быата быстар  күчүмэђэй түгэнигэр ким кимиэхэ да кыһаммат дьулаан күннэрэ-дьыллара бүрүүкээбиттэрэ. Сырдык-хараңа былдьаһыгын быһаарыылаах кэмигэр ким күүс-уох өттүнэн кыахтаах ол уоран-хоро таһан, харса суох байар-тайар харам кыдьыкка хараңарбыта. Оттон кыра-хара кыаммат араңа ким да көрүүтэ-харайыыта суох аһыыр-аһын, таңнар таңаһын дађаны булунар кыађыттан тахсар кытаанах кыһалђађа кыһарыттарбыта. Ордук киин сиртэн ыраах сытар суола-ииһэ суох кырыы дойду олохтоохторугар өлөр-тиллэр куттал уонунан бүк улааппыта. Тођотун эттэххэ, Гайдар баһылыктаах Россия оччотоођу салалтата туһата-көдьүүһэ суођунан уонна улахан ороскуоттаађынан аађан, хотугу регионнары көрүүтэ-истиитэ суох хаалларар аһађас политиканы ыыппыта. Бу дьулаан дьаһаныы хађыс тыына бастатан туран биһиги Сахабыт сиригэр быһаччы дьайыахтаађа. Баччатыгар хайдах гынан тыыннаах хаалабыт, дьоммутун-сэргэбитин тугунан быыһыыбыт диэн ыйытыы ыксаллаах быһыыта-майгыта ыган-түүрэн кэлбитин оччолорго үгүспүт долођойбутугар ођустарбакка, бађардылаан да көрбөккө аһарбыт буолуохтаахпыт. Дьэ, маннык ыксаллаах халбархай кэми көрөн-истэн олорор амарах санаалаах ахтар айыыһыттарбыт, араңаччылыыр санаанан анаан-минээн ыыппыттарын курдук, саамай тыңааһыннаах, быһаарыылаах кэмңэ республикабыт Үрдүкү Сэбиэтин салалтатыгар Михаил Ефимович Николаев кэлбитэ. Урукку партийнай аппарат үлэтин кыађын-кыамтатын сатаан туһанар ньыматын баһылаабыт, омсо-хоһу дьайыылаах үтүө-мөкү өрүттэрин ымпыгын-чымпыгын билбит тобуллађас өйдөөх-санаалаах, хорсун сүрэхтээх үрдүкү салалта саңа салайааччыта Михаил Николаев, мүччүргэннээх кэм төлөрүйбэт ыар сүгэһэрин бэйэтин эрчимнээх санныгар эрэллээхтик сүкпүтэ. 

                “Биһиги Аан Дархаммыт” кинигэ, Саха Республикатын бастакы Президенэ М.Е. Николаев, ођо сааһыттан ыла киһи быһыытынан буһан-хатан хатарыллан, дьонун-сэргэтин, омугун туһугар үлэлээн-хамнаан кэлбит күүрээннээх кэмнэрин хабан көрдөрөр аныгы историябыт туһунан уус-уран хабааннаах суруйуу буолар. Айымньы  суруллубут сыала-соруга, биһиги Сахабыт сирин норуоттарыгар ураты суолталаах кэлиңңи сүүрбэччэ сыллаађы историябытын баарынан кырдьыктаахтык сырдатыы буолар. Билигин күн-дьыл күлүмэх курдук түргэнник устар элбэх сабыытыйалардаах былдьаһыктаах кэмигэр, кэлиңңи сыллардаађы күргүөмнээх сабыытыйалар уһуктара-кылааннара мүлүрүйэн, умнулла быһыытыйан иһиилэрэ мэлдьэх буолбатах. Онуоха эбии кэм-кэрдии саңа ирдэбиллэрэ уонна ону иилиир-сађалыыр саңа дьон уруккуну-ааспыты атыннык көрөр, сыаналыыр ардыгар токурутар да түбэлтэлэрэ эмиэ баар буолар. Күн-дьыл ааһан, история кэрдиис кэмэ уһаан-хаңаан истэђин аайы олох чахчылара кэлин уларыйан-тэлэрийэн араастаан көрдөрүллүөхтэрин сөп. Оннук алђастар тахсыбаттарын туһугар ааспыт кэммит чахчыларын кэлэр көлүөнэлэргэ кырдьыгынан көрдөрөн хаалларыахтаахпыт.

           Михаил Николаев ааспыт олохпут өлө-тиллэ мөхсөр мүччүргэннээх түгэннэригэр, Республика  Үрдүкү Сэбиэтин салайар, президенниир кэмнэригэр, дойдутун, норуотун урукку систиэмэ саамай хаалыылаах 76-с миэстэлээх субъегыттан баара-суођа уон сыл иһигэр Россия судаарыстыбатын биир бастың регионугар кубулуппута. Хорсун быһыытынан, сатабыллаах салалтатынан сир хађа хайа ыстанар сууһарыылаах хамсааһынын дириң хаспађар ким хайа иннинэ урут тимириэхтээх дьону отох дьылђабытыттан быыһаабыт, тыыммытын өллөйдөөбүт Ытык киһибит буолар. 

             Санаан-ырыңалаан да көрдөххө, сэттэ уонтан тахса сыл устата Сэбиэскэй Сойуус саамай хаалыылаах сайдыыта суох субъега буоларбыт быһыытынан, улуу судаарыстыбабыт сир үрдүттэн суох буола симэлийэр кэмигэр, биллэн турар, эстии-быстыы дьулаан күннэрэ биһигиттэн сађаланыахтаах этэ буоллађа дии. Ол оннугар тугуй, олоңхобутугар этиллэринии, уот кудулу байђал дириң түгэђэр төбөбүт оройунан тохтоло суох куугунуох дьону, Айыы Умсуур удађан аан түөлбэ дүңүрүн тоһуйа биэрэн, өрө охсон өрүһүйбүтүгэр холоонноох. Итиниэхэ эрэ холуохха сөп, Михаил Ефимович биһигини өрөһүлтэтэ суох өлөр-өлүү хобдох дьылђатыттан быыһаабыт өңөтүн. Кини оннугар атын киһи эбитэ буоллар, өлөр-өлүү үргүөрдээх аанын өңөйөрбүт эрэбил этэ. Үйэбит тухары киин былааска ытыспытын тоһуйан сирэй-харах кэтэһэр, аппарат эрэ ирдэбилин толоро үөрэммит салалталаах дьон, улуу судаарыстыбабыт суох буолтун кэннэ, ким өйөбүлүнэн өрүттүөхпүт этэй? Оттон Михаил Николаев быһыыны-майгыны таба сыаналаан, республика статуһун уларытар, күүһүрдэр сыалтан суверенитет декларациятын ылынан көңүл экономикалаах, политикалаах буолууну ситиһэн, баайбытын-дуолбутун бэйэбит бас билэр буолуубутун туруулаһан, эстэр-быстар суолтан хорсуннук быыһаабыта. Маны өйдөөбөт, суолта биэрбэт, махтаммат дьон баар буоллахтарына, ол ыраађы ыйдаңардыбат ааргы, дойдуларын, дьоннорун-сэргэлэрин туһугар тугу да оңорботох, оңорор дьођура, кыађа да суох эрэ өттүлэрэ буолара саарбахтаммат.  

               Олох оонньуутун, дьылђа ыйаађын эгэлгэтэ-оңоһуута муңура суох. Онуоха сөп түбэһэн олох хаамыытын таба сыаналаан кэмин-кэрдиитин куоттарбакка тођоостоох түгэңңэ сөптөөх миэстэђэ сатабыллаахтык сыстан дьон-сэргэ туһугар үлэлиир-хамсыыр үтүө дьон бэрт ахсааннаах буолаллар, буолуохтаахтар дађаны. Оннук киһинэн биһиги омуктан билигитэ Михаил Ефимович Николаев эрэ баар. Кини урукку Сойуус кэмигэр республикабыт Үрдүкү Сэбиэтин салайан, икки болдьоххо президеннээн олохпут оңкулун бигэтик оңорон баран, бэйэбит күһэйиибитинэн билигин Россия парламенын үөһээңи палататын спикерын солбуйааччытынан ананан, эмиэ иккис болдьођун ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар.

               Михаил Ефимович бүгүңңү үлэтин далааһына олус киэң, баһырхай. Сокуону оңоруу, гражданнары приемнуур күннээђи үлэтин таһынан кини, элбэх национальностаах Россия норуота олођун уйгута, доруобуйата, кутун-сүрүн бөђөргөөһүнэ тупсарын туһугар араас өрүттээх элбэх үлэни ыытар. Михаил Ефимович бүтүн Россияны өрө тардар билиңңи күүрээннээх үлэтин-хамнаһын түөрт сүрүн хайысхађа араарыахха сөп: циркумполярнай эйгэ, илиңңи эргимтэ, кооперативнай хамсааһын, дьиэ кэргэн олођо уонна доруобуйата сүрүн сыаннас быһыытынан.Михаил Николаев хоту дойду политикатынан өр сылларга дьарыктаммыт сыала-соруга диэн, планета циркумполярнай (Хотугу полярнай эргимтэ иһигэр киирэр) регионнарын биир  интэриэскэ, өйгө-санаађа түмэр, кинилэр бары проблемаларын тэңңэ быһаарар норуоттар икки ардыларынаађы глобальнай холбоһугу тэрийии, олоххо киллэрии буолар. Хотугу дойдулар бырааптарын көмүскүүр сокуону оңорооччулар күүстэрин холбуур Арктикатаађы парламеннар форумнарын тэрийиини наадалаађынан аађар. Кини “Проблемы развития Арктики и регионов Севера”, диэн Россия естественнай наукаларга Академиятын Региональнай салаатын бэрэстээтэлэ. Үгүс өрүттээх араас форумнары, конференциялары омук сирдэринэн салайан ыытар.

              Иккис сүрүн болђомтотун М.Е. Николаев, Сибиир уонна Дальнай Восток регионнарын Тиихэй акыйаан-Азия дойдуларын кытта бииргэ үлэлэһии, чугасаһыы проблемаларыгар уурар. Кини  2004 сыллаахха тэриллибит “Восточное измерение” диэн общественнай хамсааһын тэрилтэтин Президенэ. АТР уонна АСЕАН  дойдуларын кытта култуурађа, транспортка, экономикађа, эргиэңңэ сыһыаны кэңэтии үлэтигэр үгүс кэпсэтиилэри, тэрээһиннэри олоххо киллэрэр.

                Россия парламенын, предпринимателлэр делегацияларын салайан күн бүгүнүгэр дылы элбэх хотугу, илиңңи дойдуларынан сылдьан  ыыталыыр үлэтин-хамнаһын туһунан туспа кинигэлэр сурулуннулар. Михаил Ефимович, үгүс государстволар салайааччылара билинэр, санаа атастаһар, сүбэлэһэр, дириң ытыктабылынан сыһыаннаһар аан дойду таһымынан киэңник биллэр улахан политикка кубулуйда.

               Россияђа өрдөөђүтэ умнуллубут кооперация бары көрүңнэрин хат тилиннэрэн тэрийии, олоххо киллэрии барыта эмиэ биһиги киһибит сађалааһына, сүһүөххэ туруоруута. Маныаха төһөлөөх элбэх кэпсэтиһиилэри, дакылааттары оңорбутун, конференциялары, мунньахтары, көрсүһүүлэри ыыппытын, суруйбутун, “Кооперация” сурунаалы олохтообутун барытын, киһи аађан сиппэт. Сиһилии суруйдахха бэйэтэ эмиэ туспа улахан кинигэ буолар кыахтаах.

                Оттон дьиэ кэргэн проблемата, доруобуйа харыстабыла, демография боппуруостара бу, Михаил Ефимович өссө уон биэс сыллаађыта бэйэтин төрөөбүт республикабытыгар программа быһыытынан ылынан, үгүс үлэни ыыппыт, олоххо киллэрбит дьыалата буоллађа. Маны билигин Россияђа национальнай бырайыак быһыытынан биир да буукубаны, соппутуойу уларыппакка бэйэлэрэ айбыт курдук, программа оңостон бэйэбитигэр төттөрү сыңалыы сатыыллар.

               1989 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр Михаил Ефимович Николаев Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун бэрэстээтэлинэн талыллыбыта. Онтон ыла кини улахан политикађа киирбитэ быйыл сүүрбэ сылын туолар. Бу сыллар Дьылђа Хаан анаан оңорбутун курдук, үйэлэр кирбиилэринээђи ньиргиэрдээх сүдү уларыйыылар үөстэригэр түбэспитэ. Саха сирин, Россия үрдүнэн барбыт бу уларыйыы-тэлэрийии кэмин ыар сүгэһэрин хара ааныттан, бүтүн дойду таһымынан ыллахха, улахан өттүн биһиги киһибит бэйэтин кэтит санныгар ылбыта. Уонна Россия биллэр государственнай деятелэ Петр Столыпин эппитинии, ол бэйэтигэр ылыммыт сүдү эппиэтинэһинэһинэн дуоһуйуу дьолун билэн, Россия-Аан Дойду таһымынан киэң далааһыннаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар. Үгүс күчүмэђэйдэрдээх, балысхан уларыйыылардаах сүүрбэ сыл тухары күүрээннээхтик үлэлээн кэлбит улахан политик Михаил Ефимович, бу тустаах кини үбүлүөйэ эрэ буолбатах, бүтүн Саха сирин, республика бырааһынньыга, үөрүүтэ-көтүүтэ буолуохтаах. Оннук буолуо дађаны диэн эрэнэн туран ытыктабыллаах Михаил Ефимовичка, бастакы Президеммитигэр — Биһиги Аан Дархаммытыгар этэңңэ буолууну, салгыы ситиһиилэри бађарыађың! Эрэнэбит! Күлүкпүтүгэр имнэнэбит!