Матвей МУЧИН,

«Аллараа Өлүөнэ» ААО секретариатын салайааччыта

           Биһиэхэ, сахаларга, былыр-былыргыттан дьон-сэргэ туһугар ким эмит оңорбут үтүөлэрин умнубакка, киниэхэ эмиэ үтүөнэн хардарарга олохсуйбут үгэс баар. Итини билигин санаан кэлэргэ бэртээхэй төрүөт үүннэ.

          Мин биһиги бастакы Президеммит Михаил Ефимович Николаевы өйдөөн этэбин. Киһи төгүрүк сааһын туолуута ахтан-санаан, туох үтүөнү, үйэлээђи оңорбутун ырытан көрөргө саамай тођоостоох түгэн дии саныыбын. Хайа уонна биһиги, Михаил Ефимович республиканы салайар улахан государственнай үлэтин сађалыырыгар кини хамаандатыгар киирсэн элбэх саңа идеялар, былааннар, дьаһаллар ырытыллан оңоһуллар, олоххо киллэриллэр түбүктээх кэмнэригэр бииргэ этибит.

          Мин оччотоођу тыңааһыннаах да, өрөгөйдөөх, өрө күүрдэр да үлэ-хамнас хас биирдии күнүн бэђэһээ буолбут курдук сүрэхпэр чугастык ылынан өйдүү-саныы сылдьабын.Билигин этэллэрин курдук, легендарнай 165 депутаттаах 12-с ыңырыылаах Верховнай Совет, төһө да улахан опыта суох буоллар, бэрт түргэнник сађалыы үлэлииргэ үөрэммитэ, ол да иһин республика олођун уһун кэмнээх кэскилин тыын боппуруостарын айымньылаахтык ырытан оңорбута. Маныаха М.Е. Николаев Верховнай Советы – норуот былааһын олус уустук кэмңэ түргэнник сүһүөђэр туруорбута. Биллэн турар, оччотоођу кэмнэргэ, обществођа демократия күүскэ киирэн эрэр быһыытыгар-майгытыгар Верховнай Совет комиссияларыгар, пленарнай да мунньахтарга араас уһаты-туора саңалар иһиллибиттэрин да иһин, Михаил Ефимович холку, кыраттан долгуйбат мындыр салайыытынан син боппуруостар орун-оннуларын булан иһэллэрэ.

          Биһиги киһибитин – Михаил Ефимовиһы ханнык да саараңа суох өйүүр суолга турбуппут. Салайааччыбыт этиитин, санаатын булгуччу утаран биир эмит боччумнаах докумуон ылыллыбытын, биитэр Михаил Ефимовиһы өһүөннээхтик утаран тыл-өс тарђаммыт биир да түбэлтэтэ тахсыбытын өйдөөбөппүн.

          М.Е. Николаев лидер быһыытынан хаачыстыбата, халбаңнаабат позициялаађа, инникини өтө көрөрө уонна улахан суолталаађа – Россия салалтатын кытта эппиэттээх түгэннэргэ биир уопсай тылы сатаан булара ордук итэђэтиилээхтик государственнай суверенитет туһунан Декларацияны бэлэмниир уонна ылынар тыңааһыннаах кэмңэ көстүбүтэ.Республикађа бутууру киллэрэргэ, сатаннађына олох ыһан кэбиһэргэ провокациялыыр холонуулар хаста да оңоһулла сылдьыбыттара. Бэл диэтэр, сорох депутаттар Саха сирин арђаа-сођуруу өттүн эмти тутан туспа араарар этиилэри кытта киллэрэ сылдьыбыттара. Онно Михаил Ефимович уолуйбакка, депутаттар тулуурдаах араңаларыгар тирэђирэн үгүс боппуруостары эйэ дэмнээхтик, норуот биир сомођо буолуутун туллаңнаппакка биир-биир быһаарталаан испитэ. Атын да араастаан киириилэргэ-тахсыыларга сөптөөх хардалар булуллан иһэр этилэр. Дьэ ол курдук, 1990 с. балађан ыйыгар Декларация, 1992 с. муус устарга Саха Республикатын саңа Конституцията, Россия атын субъектарын барыларын иннинэ өрөгөйдөөхтүк ылыллыбыттара, республика Россия састаабыгар бигэтик киирэн туран бэйэтин чэлгийэ сайдыытын ыытар суолу талан ылбыта.

           Чуолаан ити кэмнээђи сытыы киириилэргэ сахалар ортолоруттан кыахтаах эдэр деятеллэр, республика тыын интэриэһин сатаан туруулаһан көмүскүүр кыахтаах дьоннордоохпут көстөн тахсыбыта. Ити дьоннортон күн бүгүңңэ диэри ситэриилээх былааска, атын да структураларга ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьар кадрдар бааллара киһини үөрдэр эрэ.Государственнай суверенитет идеялара саха эдэр интеллигенциятын сүрэђэр-быарыгар киһи сөђүөн курдук түргэнник иңмитэ уонна эдэрдэр практическай үлэлэригэр салалта, программа буолбуттара.

           Саха Республикатын сайдыытыгар улахан кэрдиис кэминэн, этиэххэ сөп, историческай үктэлинэн Федеративнай дуогабары 1992 с. кулун тутар ыйга баттааһын буолбута. Бу манна Федерация уонна субъект боломуочуйалара чуолкайдаммыттара. Федеративнай дуогабары ырытан оңорууга саамай быһаарыылаах кылааты Саха Республиката, М.Е. Николаев киллэрбиттэрэ. Өйдүү сылдьабыт – Федеративнай Дуогабары Россия Конституциятын быстыспат сорђотун быһыытынан ылынары сорунуулаахтык утарсыбыт Россия сорох салайар эргимтэлэрэ сутуруктарын чуолаан Михаил Ефимовиһы утары сытыылаабыттара, тыл-өс саамай сүлүһүннээђин Саха сирин утары туһаайбыттара.Республика кэлин 15-17 сылга сайдыыта бүүс-бүтүннүү бу үс киит: Декларация, Конституция, Федеративнай Дуогабар төрүөттэригэр олођуран кэллэ. Декларацияђа уонна Конституцияђа аан бастаан Саха сирин сирэ-уота, уута-тыата, сирин баайа, хамсыыр харамайа кини арахсыспат бас билиитэ буолар диэн суруллан сылдьарын билиңңи күн оройунан сыаналаатахха, кырдьык дађаны, оччолорго Михаил Ефимович Николаев төрөөбүт дойдутун, норуотун туһугар олус да хорсун, модун хардыыны оңорбутун сөђүөххэ эрэ сөп.Суверенитет идеяларын олоххо киллэриигэ биһиэхэ практическай үлэ онно тутатына сађаламмыта. Бастатан туран, республика государственноһын реальнай ис хоһоонноох тустаађа. Республикабыт Президеннээх буолбута, быыбарынай орган статуһа чуолкайдаммыта, Правительство экономика сайдыытыгар эппиэтинэһи толору сүкпүтэ, судебнай былаас үлэтигэр мээнэ орооһуу суох оңоһуллубута. Итиннэ барытыгар олођуран Россия сокуоннарыгар республика сокуоннарын сөп түбэһиннэрии киэң далааһыннаах, уһун кэмнээх үлэтэ сађаламмыта. Уопсайынан, Саха Республиката Российскай Федерацияђа аныгылыы цивилизованнай государственнай тутулу олохтооһун процеһыгар биир биллэр-көстөр миэстэни ылбыта.

           Саха Республикатын Президенэ норуот өйөбүлүн ылан, политиката биһирэнэн, практическай үлэтин дьон-сэргэ ис сүрэђиттэн ылынан олох иннин диэки халбаңа суох сайдан испитэ.Биһиги, Президент хамаандатын дьоно, салайааччыбыт хайдах курдук новатордыы, букатын саңалыы, инникигэ дьулуурдаахтык үлэлиирин сөђө-махтайа көрөрбүт уонна онно дьулуһарбыт. Михаил Ефимович үбү-аһы ылыныллыбыт докумуоннарга уонна илии баттаныллыбыт сөбүлэһиилэргэ тирэђирэн Федеральнай киинтэн балачча ылар буолбута. Ол өлгөм үбү эмиэ сатаан туһаныахха наада этэ. Президеммит муударай быһаарыылары ылынан тутууну кыайа-хото ыыттыбыт, үөрэхтээһиңңэ сорунуулаах уларытыыны таһаардыбыт, кадрдары бэлэмнээһиңңэ биллэр-көстөр түмүктэри ситистибит.

            Холобур, Михаил Ефимович бюджеты таһынан кэлэр көлүөнэлэр фондаларын тэринэн элбэх тутууну ыыттарары ситистэ. Элбэхтэн ађыйађы ађалыам: Ођо-ийэ эмтэнэр киинэ, Намнаађы, Бүлүүтээђи педучилищелар, Үөһээ Бүлүүтээђи, Сунтаардаађы гимназиялар, үгүс улуустарга оскуолалар, Дьокуускайга «Кыайыы 50 сыла» спорткомплекс, хас да оройуоңңа культура кииннэрэ, Чурапчыга физкультура института, СГУ-га сөтүөлүүр бассейн, Мирнэйгэ студеннар уопсайдара уо.д.а. Ити барыта аңардас биир дьођус фонда линиятынан, Масюктан сађалаан ити фондађа харахтарын хатаан биэрдилэр. Араас бэрэбиэркэ, Россия Счетнай палататын киллэрэн туран, биир да куруубай кэһиини, ыһыллыыны-тођуллууну булбата. Билигин водовод тутуутугар элбэх үлэ ыытылынна. Итини балаһыанньаны үчүгэйдик билэр дьон этиитигэр олођуран кэпсээтим.   

           Үбү-харчыны муударайдык, республикабыт туһатыгар тыырсыы саамай итэђэтиилээх туоһута мин балачча үчүгэйдик билэр салаам – үөрэхтээһин этэ. Ол сађана бары киэн тутта кэпсээн оңостор этибит: Саха сирэ үөрэхтээһин салаатыгар Бурятия Республикатын сыллаађы бюджетын сађа харчыны биэрэр диэн. Биитэр бэйэбит республикабыт бюджетын отучча бырыһыана үөрэхтээһин разделыгар барара. Михаил Ефимович 1992 с. бэс ыйын  10 күнүнээђи ыйаађынан республика тас өттүгэр Россия үрдүк үөрэђин заведениеларыгар, СНГ дойдуларыгар уонна омук сирдэригэр ыччаттары үөрэттэрэргэ аналлаах бастаан Киин, онтон департамент тэрийбитэ. Бу маннык структура Российскай Федерация субъектарыгар уон сыл тухары сођотох этэ. Президент бэйэтэ бу департамены олох ођотун курдук бүөбэйдээбитэ. Кини быһаччы көмөтүнэн хас эмэ тыһыынча республика ыччата Россия саамай үрдүк рейтиннээх вузтарыгар, Латвияђа, Украинађа, Казахстаңңа, Англияђа, Францияђа, Германияђа, Финляндияђа, Америкађа, Турцияђа, Кытайга, Венгрияђа, о.д.а. дойдуларга үөрэммиттэрэ. Мин уон сыл устата салайбыт департамеммыттан атын үлэђэ 2002 с. барарбар 4500 устудьуон 350 вузтарга үөрэнэллэригэр дуогабардаах этилэр. Михаил Ефимович бэйэтинэн Россия вузтарын ректордарын кытта 10 сыл устата Хабаровскайга, Иркутскайга, Новосибирскайга көрсүтэлээбитэ, ордук элбэхтик Москвађа, Санкт-Петербурга уонна Дьокуускайга маннык көрсүһүүлэр буолбуттара. Биирдэ Дьокуускайга сүүрбэттэн тахса ректор көрсүһүүгэ кэлбитэ. Ол иһигэр МГУ ректора В.А. Садовничай, Бауман аатынан техническэй университеттан академик И.Б. Федоров, Россиятаађы Плеханов аатынан экономическай академияттан ректор В.И. Видянин, Санкт-Петербург государственнай университетын ректора Л.А. Вербицкая, Санкт-Петербурдаађы электротехническай университеттан Д.В. Пузанков, Санкт-Петербурдаађы технология уонна дизайн университетыттан В.Е. Романов, Ураллаађы юридическай академия ректора В.Д. Привалов, Хабаровскайдаађы тимир суол академиятыттан В.Г. Григоренко о.д.а. Маннык көрсүһүүлэр, ректорскай корпус биһиги республикабыт үрдүк квалификациялаах кадрдары бэлэмнээһиңңэ олус улахан суолта биэрэрин, онуоха Президент М.Е. Николаев системалаахтык сыһыаннаһарын билэр буоланнар, төһө кыалларынан биһиги республикабытыгар көмөлөһө сатаабыттара уонна бу политика олус үчүгэй түмүктэрдээх буолуохтаађын туһунан мэлдьи кичэйэн бэлиэтиир этилэр.

            Михаил Ефимович научнай кадрдары бэлэмнээһиңңэ олус улахан суолтаны биэрэрэ. Кэнники биһиги кини инициативатынан техническэй хайысхалаах үөрэхтэргэ ыытыыга сүрүн болђомтону уурбуппут. Аспирантурађа элбэх ыччаты киин вузтарга, академическай институттарга ыыппыппыт. Аңардас биир сыл педагогика эрэ аспирантуратыгар Санкт-Петербурга уонна Москвађа сүүсчэкэ специалиһы киллэрбиппит. Ол группаттан билигин элбэх киһи учуонай степеннээх сылдьара уонна научнай чинчийиинэн дьарыктаналлара саныахха олус астык.Михаил Ефимович олох уруккуттан да норуотун, Сахатын сирин историятын билэринэн, ханнык бађарар боппуруоһу төрдүн көрөр эриэккэс талааннаађынан атын салайааччылартан улахан уратылаах. Бэл 1973-1974 сылларга Үөһээ Бүлүүгэ райком I секретарынан үлэлии сылдьан, Дьокуускайга командировкађа кэлэ сылдьан быыс булан Мэңэ-Хаңалас Павловскай орто оскуолатыгар тахсара. Оччолорго мин бу оскуолађа директор этим уонна оскуола республикађа дьон олорор сиринэн үлэтин тэрийиигэ, оскуола – дьиэ кэргэн – общественность бииргэ үлэлээһиннэригэр уонна методическай үлэни тэрийиигэ республикађа киэңник биллэр инициатор этэ. Оттон кини Үөһээ Бүлүү М.А. Алексеев физматоскуолатын үлэтин ис хоһоонун үчүгэйдик билэрэ, ССРС народнай учууталын олус ытыктыыра, киниэхэ көмөлөһөрө. Биһиги оскуолабытыттан тугу эмэ саңаны көрөөрү, арааһа, кэлэр быһыылаађа. Мин саныахпар, кини оччоттон бу саха норуотун атын улуу омуктарын кытта тэңңэ сылдьар, анньыалаһар гына хайдах иитиэххэ, үөрэтиэххэ сөбүй диэн дириңник толкуйдуур эбит диэн сабађалыыбын.