Нина ПРОТОПОПОВА 

Кэскил. – 2007. – Сэтинньи 9 к.

Стипендиялара айахтарыгар тиийбэт этэ. Онон устудьуоннар онно-манна быстах үлэлээн эбинэллэрэ. Үксүн тимир суол ыстаансыйатыгар таһађас сүөкээһинигэр үлэлииллэрэ. Бэйэтэ  ахтарынан, саамай чэпчэки таһађас бааңкалаах кэнсиэрбэ, ођуруот астаах, фрукталаах дьааһыктар буолаллара. 50-70 киилэлээх кууллаах бурдук, туус олус ыарахаттара. Устудьуоннар барахсаттар туох улахан күүстээх-уохтаах буолаахтыахтарай, биирдии эрэ куулу сүгэллэрэ. Институт биллэр бөђөстөрө эрэ икки куулу санныларыгар бырађаллара. Саамай ыарахан  таһађас цемент этэ. Цемент быыла өрүкүйэн олороро, муннуларыгар, айахтарыгар, кулгаахтарыгар туолан хаалара. Цемент дьиппиэнэ бэрт буолан, күрдьэхтэригэр баһыллыбакка эрэйдиирэ. Цемени сүөкүүргэ атын таһађастаађар элбэђи төлүүллэрэ. Ол гынан баран устудьуоннарга үлэни талларбаттара. Дьаһайааччылар туох үлэни биэрэллэр да, ону толороллоро.

             Институкка бииргэ үөрэммит ођолоро Михаил Николаев туһунан «Далбар Хотун» сурунаалга маннык ахтан турардаахтар:«Мин Михаил Николаевы кытта Омскайдаађы ветеринарнай институту бииргэ үөрэнэн бүтэрбиппит. Ол сађанаађы устудьуон туга кэлиэй, дьадаңы бөђө буоллађа дии, – диэн ахтыбыта Мария Тихоновна Егорова, Хаңалас улууһугар ветеринарнай лаборатория директорынан үлэлээбитэ. – Стипендиябыт 19 солкуобай этэ. Аһылыкпыт – маргарин, саахар, хортуоппуй, луук. Ол да буоллар туох баар культурнай мероприятиеларга, киинэђэ, театрга мэлдьи сылдьар этибит. Миша устудьуон да эрдэђиттэн үөрэђэр уһулуччу кыһамньылаах, дьођурдаах дьоһун уолчаан этэ. Бириэмэтин мээнэ ыыппат, мэлдьи солото суох буолара. Спордунан дьарыктанара».

              Тамара Дмитриевна Каратаева, ветеринарнай наука кандидата, РФ үтүөлээх ветеринарнай бырааһа, ахтыытыттан: «Биһиги бүтэрбит институппут оччотоођу Советскай Союзка ветеринария хайысхатыгар Казанскай университет кэнниттэн биллэринэн-көстөрүнэн, материальнай-техническэй, үөрэх научнай базатынан иккис миэстэђэ турара. Профессорскай-преподавательскай састааба да дойду үрдүнэн биллэр специалистар этилэр.Миша Николаев ис-иһиттэн өйдөөх, дуоспуруннаах, мэлдьи библиотекађа, спортзалга сылдьар устудьуон этэ. Кини дьоңңо олус эйэђэс сыһыаннаађынан, сайађас майгылаађынан, киһини мэлдьи үөрэ-көтө көрсөрүнэн уратылаађа. Хайа бађарар ийэ ођолоохпун диир, киэн туттар киһитэ этэ.Михаил, аны санаатахха, олох эдэриттэн туох туһалаахха барытыгар сылдьар, билиини-көрүүнү кыађа баарынан сомсор олус дьулуурдаах, сыаллаах эбит. Институкка теорияны практикађа көрдөрөн, сибээстээн үөрэтэллэрэ. Миша Николаев биһиги курдук туһата суох көргө-нарга аралдьыйбат, бириэмэни олус кэмчилээн туһанар устудьуон этэ. Мин билигин өйдүүбүн, кини институт сылларыгар олус баай, дириң духовнай, интеллектуальнай потенциалы мунньуммут, онтуката кэлин улахан тирэх буолбут».«Биһиги бүтэрбит Омскайдаађы ветеринарнай институппутугар Саха сириттэн оччолорго 30-ча устудьуон үөрэнэр быһыылаађа. Ону таһынан Омскайдаађы Киров аатынан тыа хаһаайыстыбатын институтугар (Сибак-Сибирская академия) элбэх саха үөрэммитэ, – диэн ахтыбыта Тыа хаһаайыстыбатын академиятын ветеринарнай медицинађа факультетын старшай преподавателэ Герман Михайлович Ларионов, – М.Е.Николаевы кытта биир кэмңэ эрээри кини үһүс куурсу бүтэрэригэр мин бэсиһи бүтэрэн, диплом ылбытым. Сахалар бары билсэр этибит. Эдэрдэр эдэрдэр курдук, землячествођа, араас бырааһынньыктарга мустарбыт, оонньуурбут-көрүлүүрбүт. Киириилээх-тахсыылаах да уолаттар бааллара. Миша Николаев лоп-бааччы бађайы, араас мустууларга олох сылдьыбат этэ. Арай мэлдьи читальняђа сылдьарын, спортзалга дьарыктанарын көрөрүм. Онноођор биирдэ ыйытан турардаахпын: «Миша, эн землячествођа, араас мустууларга тођо кэлбэккин?» – диэн. Онуоха кини күлэн эрэ кэбиспитэ. «Бириэмэ тиийбэт ээ, дођоор. Иллэң кэммэр штанганан дьарыктанабын». Мин билигин саныыбын, Михаил Николаев устудьуон да эрдэђиттэн атыттартан уратылаах, олус дьулуурдаах, бэйэтэ сыаллаах-соруктаах эбит диэн. Олоххо олус дьоһуннаахтык сыһыаннаһар, оччоттон бириэмэни наадата суохха ыыппат, ис-иһиттэн бэрээдэктээх, тэрээһиннээх, маннык улахан деятель буоларга айыллыылаах, атыттарга ол иһин маарыннаабат этэ диэн билигин сыаналыыбын».

           Омскайга үөрэнэ сылдьан Михаил Николаев сайын аайы, оччотоођу устудьуоннар сиэрдэринэн, кырыс сиргэ үлэлии барара. Ол туһунан бэйэтэ үөһэ ахтыбыт кинигэбэр маннык суруйбута: «Олох тыйыс усулуобуйатын мин сөбүлүүрүм: хонууга балааккађа олорорбут, остолобуой оннугар аармыйа походнай куукунатыгар аһыырбыт. Миэхэ, тайђа киһитигэр, ити улахан кыһалђа курдук көстүбэтэ. Кылаабынайа – уопсай өрө көтөђүллүү өрөгөйө этэ. Бары килиэптээх буолуохпут диэн ыраланарбыт. Би´иги «бурдук-туохха барытыгар төбө» диэн тыыңңа иитиллиилээх этибит. Кырыс сири туһађа таһаарыы политическэй суолтатын да биһиги өйдүүрбүт – дойдубут, бэйэтин тус политикатын ыытар туһугар, арђааңы дойдулартан ас-үөл өттүнэн тутулуга суох буолуохтаађын. Бүгүн туох да диэн суруйбуттарын иһин, биһиги кырыс сири туһађа таһаарыыга кыттарбытын бэйэбит норуоппут улуу хамсааһыныгар кыттыгастаах курдук сананарбыт. Биһиги чахчы улуу биир дьиэ кэргэн этибит.»

            Михаил Николаев институкка үөрэнэ сылдьан тапталын, кэлин кэргэн, эрэллээх дођор буолбут кыыһын көрсүбүтэ. Доралыын кинилэр саастыылар этэ буолан баран, Дора үһүс кууруска үөрэнэрэ, кини уон алтатыгар институкка киирбитэ, гимнастка, Омскай куорат гимнастикађа чемпиона этэ.   «Омскайдаађы ветеринарнай институкка Дораны кытта биир хоско олорор этим. Михаил биһиэхэ сотору-сотору кэлэрэ, – диэн ахтыбыта Т.К. Бытыканова. – Олус сэмэй, үгүс саңата суох уол этэ. Кини кэллэђинэ, саңа билсиһэн эрэр эдэр дьоңңо мэһэйдээбэт курдук туттуна сатыырбыт. Төһө да эдэрин иһин, атыттар курдук чабылана сылдьыбат, олус дуоспуруннаах, библиотекаттан тахсыбат устудьуон этэ».Тыыл, тыа хаһаайыстыбатын, педагогическай үлэ ветерана М.Е. Шишигина маннык ахтыбыта:

«Мин Михаил Ефимовиһы 1955 сылтан билэбин. Кини билсэр кыыһын, билигин кэргэнин Дора Никитичнаны, кытта бииргэ үөрэммитим. Михаил Ефимович оччоттон чађылхай сайдыылаах, ыччаты түмэр дьођурдаах, көрсүө-сэмэй, эппит тылыгар турар, ылыммыт үлэтин хайаан да ситэрэр ыпсарыылаах ыччат буолара биллэрэ. Табаарыстарыгар, таптыыр Доратыгар олус эйэђэс, болђомтолоох, бэриниилээх буолара. Оччоттон улахан салайааччы, түс-бас дьиэ кэргэн ађа баһылыга тахсарыгар мин эрэнэр этим.  Доралыын, Дора Никитичналыын, биир хоско олорбуппут, биир кууруска үөрэммиппит. Элбэх ођолоох ыал ођотугар учуутал эдьиийэ көмөлөһөрө. Дора институт киэн туттар гимнастката, үчүгэй үөрэнээччитэ этэ, нууччалыы ыраастык саңарара. Сүрдээх холку, сэмэй майгылаађа. Мин икки ођобуттан биирдэрин илдьэ сылдьан үөрэнэрим. Детсад үлэлээбэт күнүгэр хайа да устудьуоннаађар ођобун көрсөн абырыыра».Доралаах Михаил биир сыл ыраахсан көрсөн, икки сыл бииргэ сылдьан, үс сылынан, Дора үөрэђин бүтэрбитигэр, ыал буолбуттара. Михаил Николаев 1961 сыллаахха, Юрий Гагарин космоска көппүт, советскай норуот өрөгөйдөөх сылыгар, Омскайдаађы ветеринарнай институту бүтэрбитэ. Устудьуон сыллар ааспыттара, олох киэң аартыга арыллыбыта.