Петр ПАВЛОВ,

Амма улууһун уонна Сулђаччы нэһилиэгин бочуоттаах олохтоођо, үлэ, тыыл ветерана  

           Ардах ааһан бэртээхэй кураан күннэр тураллара. Биһиги дьиэ кэргэн куолубутунан күнүскүбүтүн эрдэ чэйдээн, өйүөбүтүн-сэппитин тэринэн оттуу бараары оңосто сылдьабыт. Арай, дьиэбит таһыгар мотоцикллаах дьон кэлэн тохтоотулар. Мин кыһыйа санаатым – эмиэ туох наадалаах дьон кэллэхтэрэй, туох эмэ буолла дуу. Отум күнүн аһыйабын. Маннык түбэлтэ нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ киһиэхэ үгүс буолааччы.

         – Ађаа, эйиэхэ наадалаах дьон кэлбиттэр. Тахсан көрсөр үһүгүн, – диэтилэр тургэн атах ођолорум. Мин окко кэтэр ыстааммынан эрэ сылдьарым. Ону уларыттар кэлиэ дуо, сулбу тађыстым. Күүлэ аанын аһарбын кытта дьонум бу тураллар. Билбэт дьонум курдук көрөбүн. Биирэ сиэрэй көстүүмнээх, бааһынайдыңы сырдык сэбэрэлээх, будьурхай баттахтаах, ханна эрэ көрбүт киһим. Арба, Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын бастыңнарын сүлүөтүгэр дакылаат оңорбут тыа хаһаайыстыбатын министрэ Михаил Ефимович Николаев биир киһилиин кэлэн тураллар эбит. Мин министри өңө биллибэт гына кубарыйбыт, онон-манан алдьаммыт ыстааннаах көрсө турарбыттан кыбыста санаатым. Аны мин аан үктэлин үөһээ өттүгэр, кини аллараа турар буолан, төбөтүн оройуттан таңнары өңөйөн турабын. Букатын табыгаһа суох быһыыга киирэн хаалбыппын. Хата, киһим мин санаабытым курдук буолбата, сэрэйдэ да быһыылаах, бэрт эйэђэстик, кылгастык бэйэтин билсиһиннэрдэ, биһиги порпутугар кэлэн түспүт уонна түбэһиэх мотоцикллаах уолаттары булан сэбиэт бэрэссэдээтэлин дьиэтигэр ађалтарбыт. «Хонтуорађа отделение управляющайын ыңыртардым. Эн биһигини кытта барыс. Онно үлэ-хамнас туһунан кэпсэтиэхпит, кэлэн иһэн эйиэхэ эбиэттиэхпит уонна салгыы айанныахпыт», – диэн буолла. Иккиһэ бартыбыал кыбыныылаах эдэр киһи, биһиги кэпсэтэрбитин иһиллиир курдук, туох да саңата суох турар.

           Дьэ, ити курдук табыгаһа суохтук көрсүһэн дьиэбэр киирэн, таңаспын уларытта охсон тахсан иһэн кэргэммэр: «Министр Николаев кэлбит. Кэлэн чэйдиир, билигин хонтуорађа бардыбыт», – диэт тахсан үһүөн кэккэлэһэ хааман хонтуоралаатыбыт. Министр нэһилиэк олођун, үлэ-хамнас, сүөһү-ас туругун туһунан бэрт нађыллык ыйыталаһар. Мин тугу билэрбинэн кэпсиибин, нэһилиэк былыргы историятын да ахтабын. Хонтуорађа тиийиибэр били кыбыстыбытым, күүтүллүбэтэх көрсүһүүттэн соһуйбутум ханна да суох буолан хаалла.

          Отделение управляющайа Аграфена Федоровна Попова (билигин суох) хоһугар кэлэн кэтэһэн олорор эбит. Министр бэрт кэбэђэстик билсиһэн, оннун булан олорунан баран, аара Мындађаайыга тохтоон сельсовет хонтуоратыгар салалтаны көрсөөрү тахса сылдьыбыттара биир да салайааччы суођун, арай арыгы мађаһыынын таһыгар киһи элбэђин сөђөн кэпсээтэ. Онтон Сулђаччыга портан кэлэргэ механизация звенота баар эбит да, үлэлээбэккэ олороллор диэн буолла. Төһө оттоммуппутун, графикка хаһан киирэрбитин ыйыталаста, бэйэтин соругун кэпсээтэ. Управляющай төһө оттоммуппутун центнеринэн эппитин министр тоннатынан этитэн чуолкайдатта. Салгыы нэһилиэк сэбиэтэ үлэни-хамнаһы хайдах тэрийэрин ыйыталаста. Мин оттооһуңңа ардах мэһэйдээбитин, техникађа саппаас чаас көстүбэтин, от үүнүүтэ куһађана суођун, халлаан туран биэрдэђинэ бу ыйга графикка киирэр кыахтаахпытын, нэһилиэк сулууспалаахтарыгар, биирдиилээн дьоңңо моой от былаана тиэрдиллибитин, сир бэриллибитин, бу күннэргэ бары окко киирбиттэрин кэпсээтим. «Оттон бэйэң хайдах үлэлиигин?» – диэн буолла. «Бэйэм сарсыарда 8 чааска хонтуорабар кэлэбин, 12 чааска диэри күннээђи үлэбин дьаһайабын, наадалаах дьону көрсөбүн, управляющайы кытта күннээђи үлэни сүбэлэһэбит. Эбиэттэн киэһэ дьиэ кэргэммин илдьэ ходуһађа киирэн оттуубут, отчуттарга сылдьабын. Онон нэһилиэнньэ үөрэнэн хаалан эбиэт кэнниттэн хонтуорађа кэлбэт. Наадалаахтар сарсыарда хонтуорађа эбэтэр киэһэ дьиэбэр кэлэн быһаарсаллар. От үлэтин кэмигэр атын да тэрилтэлэр маннык үлэлииллэрин ирдиибин», – диибин.

           Ити курдук хонтуорађа, кылгастык да буоллар, үлэ-хамнас туһунан кэпсэтэн, нэһилиэк олођун билсиһиннэрэн баран дьоммун дьиэбэр чэйдэтэ ађаллым. Ыалдьыттарым тэлгэһэ күөх кырсыгар сыта түһэн сынньанан баран, суунан-тараанан чэйгэ киирдилэр.

            Кэргэним Елена Петровна хоноһону-ыалдьыты түүнүттэн-күнүһүттэн тутулуга суох эйэђэстик көрсөр үгэстээх. Бэйэтигэр туох баарынан күндүлүүр, сахалыы боростуой да буоллар, кини аһа мэлдьи өлгөм, минньигэс. Хойуу үүттээх чэйин ыалдьыттар өрүү хайђааччылар. Онон аһатыыга төбөм ыалдьыбат. Бу да остуолга сахалыы ас тардыллыбыт. Ыраахтан аччыктаан кэлбит дьон быһыытынан туох баарынан аһаан бардылар. Министр таас иһиккэ кутуллубут барыанньаны амсайан баран: «Дьэдьэн дуу, атын дуу?» – диэтэ. Хаһаайка: «Кииһилэ барыанньата. Сахалар төрүт аспыт. Оңоһуута, тупсарыыта эрэ атын», – диэн быһааран биэрдэ. Чэйдээн бүтэн баһыыбалаатылар-махтаннылар, летчиктарыгар ыаммытынан үүт, килиэп ыллылар.

           «Урал» мотоциклга олордон порка тиэрдэ бардым. Кэлиңңи көлүөһэм спицата быһыта тэбэр үгэстээх. Ону тоһођонон оңоробун. Хата, бэђэһээ киэһэ түөрт спицаны уларыппытым. Онон министри порка тиэрдэргэ эрэллээх хоңуннум. Суол бадарааннаах, уулаах буолан көлөбүт ыараханнык айанныыр, уунан, бадараанынан ыһыахтанар, оллура-боллура, нэксиэтэ да сүрдээх. «Аттааххын дуо?» – ыйытар министр. «Суох», – диибин. «Дьэ, кырдьык, техника сылдьарыгар ыарахан суол, аттаах буолуоххар сөп эбит, мин райсовет бэрэссэдээтэлигэр ат бэрдэрэр гына этэн барыам», – диэн эрэннэриилээхтик этэр.

           Кэлэн иһэн көрбүт механизация звенотун отчуттара омурђанныы олороллор эбит. «Бу дьоңңо сылдьан кэпсэтэн, билсэн барыађың», – диир. Тохтоон, отчуттар төгүрүччү олорбут остуолларын таһыгар ыскамыайкађа олордубут. Дьоммут саңарбаттар, биһиги кэлбиппитин сөбүлээбэт курдук тутталлар, айахтара соло буолбат курдук аһыы-сии олороллор. Министр билсиһиннэриигэ наадыйбакка, бэйэтэ сонно тута үлэ-хамнас туһунан кэпсэтиини сађалаан барар. Мин дьонум суохтан, кыайтарбаттан атыны билбэт төттөрү сођус тыллаах дьон буоллулар. Эһиги да сылдьан тугу туһалыыр үһүгүт, ааһан иһэр айан дьоно буоллаххыт, эһигинэ да суох оттообуппут, оттуурбут да буолуо, эһиги туоххут наадатай диэх курдук тутталлар, саңараллар. Министр олох холкутук кэпсэтэн, улам ылсан, күннээђи кыһалђаларын, ыалдьар боппуруостарын таба таарыйан, олус судургутук бытархайыгар тиийэ лоп-бааччы, олус олохтоохтук ыйытан, кэпсэтэн, кэпсээн барбытыгар эрэ мин дьонум тыйыһырбыттара улам сымнаан, сирэйдэрэ-харахтара сырдаан уопсай тылы булан бардылар. Санааларын таба этитэн буолуо, кэнникинэн дьонум айахтара аһыллан, ыйытар да боппуруостара элбээн, туох итэђэс-быһађас баарын, ордук саппаас чаас көстүбэтин, от үүнүүтэ үчүгэйин, былаан, график туолар кыахтаађын эттилэр. Министр наһаа уһуур бириэмэтэ да суох буоллађа, тирээн турар күннээђи наадыйыыларын чуолкайдаһар.

          Түмүгэр отчуттарга туһаайан үтүө эйэђэс тылынан үлэлэригэр ситиһиини бађаран кэпсээнин түмүктүүр. Мин дьонум да үөрэн-көтөн, министри кытта илии тутуһан арахсаллар.

          Порпутугар тиийэбит. Ан-2 самолет кылбайан олорор. Бэйэбит рейспит самолета кэллэђэ диэн буолуо, хас да ођо, дьахтар барсаары кэтэһэн олороллор. Министртэн мин дьоммун илдьэ барарыгар көрдөстүм. «Илдьэн, илдьэн. Киирэн олорунан кэбиһин», – диэтэ. Ити икки ардыгар самолет собуоттана охсон, Амма өрүһү өксөйө тус сођуруу түһэ турда. Төннүүбэр били отууга кэпсэппит отчуттарым үлэлэрэ-хамнастара ыраатан, тыастара-уустара оргуйан олороро.

          Бу кэнниттэн үс хонон баран райком мунньахтыыр саалатыгар министр М. Николаев кыттыылаах киэң ыңырыылаах мунньах олус тыңааһыннаахтык барбыта, сэмэ, кириитикэ да баара. Түмүк тылы министргэ биэрбиттэрэ. М. Николаев туран олорор дьону эргиччи көрбүтэ, саала тыыммат да курдук буолбута. Бэрт нађыллык холкутук чуолкай бађайытык уу сахалыы үлэђэ баар итэђэстэри хайдах туоратыахха сөбүн, инники соруктары кэпсээбитэ. Онтон арай нэһилиэк сэбиэттэррн үлэтин таарыйарыгар Сулђаччы сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (мин этим сааһа «дьар» гына түспүтэ) от үлэтин кэмигэр сөптөөх тэрийэр үлэни ыытар эбит диэн үтүө холобур курдук ађынна. Салгыы кини оттооһун биһиги, сахалар, былыргыттан хаан-уруу дьарыкпыт буоларын, Амма көнө ньуурдаах, үүнүүлээх ходуһалаађынан атын сирдэртэн лаппа үчүгэй уратылардаађын, быйыл да от үүнэр чинчилээђин, онон үлэлиэххэ эрэ наадатын, туруорсуллар боппуруостар үгүс өттүлэрэ сөптөөхтөрүн бэлиэтээтэ, олохтоох райком, райсовет салалтатын өттүттэн дьаһал, көмө оңоһуллуо диэн эттэ. Маны тэңэ республикађа туох кэскиллээх үлэлэр ыытылла туралларын дьон болђомтотун тардар, өйдөнүмтүө тылынан кэпсээбитин биһирээбиттэрин мунньах дьоно ытыстарын таһынан биллэрбиттэрэ.

          Биһиги, мөђүллэрбит буолуо диэн ойођоспутугар халың хатырык уктан киирбит дьон, министртэн өссө кыратык хайђаммыт курдук сананан мунньахтан тађыстыбыт.

          Мин ат туһунан санаабакка да сырыттахпына, ађыйах хоноот «Строд аатынан сопхуос Сулђаччы сельсоветыгар балаансабай сыанатыгар миинэр аты биэрэригэр» диэн райсовет бэрэссэдээтэлэ Н.Н. Амбросьев илии баттааһыннаах дьаһал тиийэн кэллэ. Мин соһуйан эрэ хааллым. Тута биир бэртээхэй сонођос аты ыллым. Аны отделение управляющайыгар А.Ф. Поповађа тыа хаһаайыстыбатын фондатыттан «Москвич» массыына анаммыт, ол күһүн олбуорун иһигэр киирбитэ.

          Ити курдук, кылгас да кэмңэ алтыһан аастарбын, оччотоођу тыа хаһаайыстыбатын министринэн үлэлээбит М.Е. Николаев дьоңңо-сэргэђэ ордук чугаһа, тыла-өһө тиийимтиэтэ, этэр тыла эрчимнээђэ, бэйэтэ киһи быһыытынан олус боростуойа, үрдүк култууралаађа, сахалыы киэң-холку майгылаађа өйбөр-санаабар хатанан хаалбыт. Михаил Ефимовиһы ол кэмтэн ыла ытыктыыбын, киниэхэ сүгүрүйэбин. 

         Саха сирэ. – 2007. – Сэтинньи 9 к.