Норуот уонна Николаев,

Николаев уонна норуот

¥с республика±а сылдьыы тµмµгµнэн санаалар

                   Россия Федерациятын Сэбиэтин спикерын солбуйааччы, Саха республикатын бастакы президенэ М.Е.Николаев от ыйыгар Алтайга, Бурятия±а, Калмыкия±а сырытта.

                 --¥с буддийскай республика±а сылдьан баран,--диир Михаил Ефимович,-- улахан итэ±элгэ сыстар ордук эбит диэн санаа±а ³сс³ т³гµл бигэтик кэллим.

                   Мин Бурятия±а бииргэ сылдьыспыппын суруйа сатаатым. Онно кинини та²ара илэ сылдьарын курдук к³рсµбµттэрэ, арыаллаабыттара. Сэрэйдэххэ, Алтайга да, Калмыкия±а да оннук буолуохтаах. Алтайдары сµрдээх сµрэхтээх дьон эбит, кинилэртэн дьоммутугар элбэх холобуру кэпсиэххэ баар эбит диэн урут бэлиэтээбитэ. Бу сырыыга калмыктар тустарынан били´иннэрдэ.

                  --Калмыктар олохторун-дьа´ахтарын сµрµн ту´аайыытынан,--диэн сэ´эргээ´инин са±алыыр Михаил Ефимович,--тыа ха´аайыстыбатын сайыннарыы буолбут. Норуот айбыт калмык ына±ын, сылгытын, бараанын дэлэтиигэ, истиэп сирин ч³лµгэр тµ´эриигэ кµµскэ µлэлииллэр эбит. Сэбиэскэй былаас тµµ ылаары Кавказтан миринос боруода барааны а±алан,  калмык боруодатын эспиттэр. Тааска µ³скээбит мириностар туйахтара у´уктаах буолан истиэби дь³лµтэ µктээн буораппыта µ´µ. Онон мэччирэ² а±ыйаа´ыныттан олохтоох сµ³´µ эстэн барбыт. Калмык боруодата туйа±а ки´и ыты´ын курдук эбит.

                  Сылгылара би´иэниттэн олох атын. Синньигэс. А´аппаппыт дииллэр. Биир атыыр 50 µ³рдээх. Дьиибэргиибин, то±о би´иэнэ уонча µ³рдээ±ий?

              -  -Дойдубут тымныы, тыйыс, атыыр уонча биэни тутара да махтал.

              --Уу сута эрэйдиир эбит. Та´ынан, куттунан, ха´аанан, онтон ылаллар эбит. Уо´ук, Лаврентий Волга-Дон ³рµстэри холбуур ханаалга бырайыактарын с³ргµппµттэр. Суднолары сырытыннарарга  былаанныыллар. Биир ³ттµнэн Каспийга, иккис ³ттµнэн Хара муора±а аартыгы арыйаллар. Электроэнергияны бары ³ттµнэн ылыыны капитальнайдык о²остубуттар.  Немецтэринэн монтажтаталлар эбит. Саамай тыаллаах сир би´иэхэ дииллэр. Тыал энергиятын ту´аныыттан сыыйа кµн энергиятын ылыыга соруктаналлар. Мин сылдьар кэммэр кµлµккэ температура 42 этэ.

              Даца²²а, дьиэлэригэр атаххын устан киирэ±ин--култуура. Ол и´ин ып-ыраас. Кумах сордуур дииллэр.

              Кирсан бары б³´µ³лэктэри асфальт суоллаатым, биэс эрэ оройуон ситэриллэрэ хаалла  диир.

              Биир ыалга киирэ сырыттым. А±алара чабан. Саха куоратыгар итинник миэбэллээх ыалы к³рб³ппµн. Бµтµннµµ немецкэй.

              --Европа чугас буолла±а.

              --Ол да буоллар, хамнастаах буолла±а. 500 барааннаахпын диир. Онуска µ³рэнэр уоллаахтар. Саамай с³бµлµµр предметим математика диир. Саамай с³бµлээбэтим—калмык тыла диир. ¤э-´э-´э, оннук тыллаах-³ст³³х ки´ини кытта кэпсэттим.

               Атыыр о±устара тонналаах.

             --Т³´³ ынах сµ³´µлээхтэрий?

              --600 ты´ыынча, онтон 120 ты´ыынча норуот µ³скэппит калмык боруодата. (Михаил Ефимович итинник ыйытыыга тугу да к³рб³кк³ сыыппыралары тута ³йµгэр тута сылдьарын этэрин с³±³бµн). «А´ата±ыт дуо?» ыйытабын. «Суох». ¥ксµлэрин ыабаттар. 80 быры´ыанын эт о²ороллор.

             --Калмыктар т³´³ эбиттэрий?

             --170 ты´ыынчалар. Кытайга айрат диэн аатынан сылдьаччылар калмыктыы к³²µл кэпсэтэллэр µ´µ. Калмыкия алтынньыга 400 сылын к³рс³ улахан быраа´ынньыкка бэлэмнэнэр. Куорат архитектурата µчµгэй. Саахыматы ³р³ туппуттар. Болуоссаттарыгар барыта дуоска ойуута. Онно мустан олороот,  саахыматтаабытынан бараллар эбит. Домино±а оонньуур курдук. Билигин кыра кылаастарга предметинэн µ³рэтэллэр. Аан дойдуга, Европа±а бастаабыт о±олоро элбэх. Сотору Борис Спасскай кинилэргэ кэлэр. Онно мантан о±олору сµµмэрдээн ыытыахха баар. Сµнньµнэн саахыматы кыра о±олорго ту´аайбыттар. Исландия±а атын.   

              Кирсан 1 м³лµйµ³н ма´ы олортум диир. ¥³рэх, наука, культура биир министрдээх эбит.

             --Би´иэхэ барытыгар биирдии µс министр баар…

                 --Эдэр, сµрдээх эрчимнээх ки´и эбит. Театр туппуттар, музейы ситэрэ сылдьаллар. 6200 о±олоро Москва±а µ³рэнэр. МГУ юридическай факультетын биир отделениетыгар 25 устудьуонтан 16-тата калмык диэн киэн тутталлар. Биир Россиятаа±ы олимпиада±а а±ыс о±олоро финалга киирбит. Ону сµрэ бэрт диэн биирдэрин эрэ ыыппыттар.

              Кырдьа±астары кытта сэ´эргэстэххэ, депортацияламмыттарын ахталлар. Аармыйаттан, фронтан кытта ыл±аабыттар.

              --Мин «Мемориал» конференцияларыгар сырыттахпына, калмыктар саамай кыргыллыбыт омуктар би´иги дииллэрэ.

              --Буолуо. ¥с гыммыттан биирбит онно ³лбµттэрэ дииллэр.

              --Чэчэннэр эмиэ лаппа а±ыйаабыттара.

              --Кинилэри ³сс³ итии сирдэргэ ыыппыттара. Оттон калмыктары тымныы сирдэргэ Сибииргэ, Норильскайга илдьэн, иэдэппиттэр.

              Улахан итэ±элгэ сыстыбыт омуктар т³´³ да а±ыйах буоллахтарына, ханна да тиийдэхтэринэ, ханнык да ыараха²²а тµбэстэхтэринэ, ³л³н-охтон биэрбэккэ, ³рµттэн тахсалларын бэлиэтээтэ. «£бµгэлэрбит ыарахан кэмнэригэр православия±а билэн сы´ыннахтара»,--диэтэ.  Би´иги Улан-Удэ±э сылдьар кэммитигэр 100 ты´ыынча бурят  Монголия±а олорорун кэпсээбиттэрэ. Кинилэртэн µксµлэрэ университекка, наука±а µлэлииллэр эбит. МНР бу иннинээ±и президенэ Энхбаяр уонна били²²и µ³рэ±ин министрэ, со±отох космонавтара—буряттар. Украина±а премьер-министрдээбит, били²²и оборонатын министрэ Яхануров—Саха сирин бурята. Саха сиригэр элбэх бурят салалта±а баар.  

              Ол гынан атын омуктары бэйэлэригэр ханна наадалаах сиргэ сатаан ту´аналлар. Санаан кэлэбин Бурятия  правительствотын председателин солбуйааччы Б.Г.Бальжиров, Норуотунай Хуралын спикерын солбуйааччы Ц.Б.Батуев, тыа ха´аайыстыбатын наукатын доктора Б.Б.Лхасаров, Иволга оройуонун ба´ылыгын эбээ´инэ´ин толорооччу Б.М.Бимбаев арыаллаан, Михаил Ефимови´ы Хаамар Дабаан хайаларынан ар±астаммыт истиэпкэ Роман Пак фермерскэй ха´аайыстыбатыгар сырытыннарбыттарын. (Хаамар Дабаан--Уу сахалыы ааттаах диэбиппин, Азия-Европа историятын, норуоттарын ту´унан «Небо и земля» трилогия-роман ааптара,  норуотунай суруйааччылара Ардан Ангархаев адьас ылыммат,  олох буряттыы диир. Туох эрэ диэн букатын атын ³йд³бµллээхтик тылбаастаабытын, Михаил Ефимовичтаах кэпсэтэн барбыттарыгар, ону истээри суруммакка хаалбытым). Ити Узбекистантан кэлбит кореец бэйэтин омугун уонча ки´итин тµмэн µлэлиир эбит. Ба´аам баа´ына±а хортуоска, хаппыыста, луук, моркуоп, арбуз µµннэрбит. 

               --Михаил Ефимович, мин эйигин уруккуттан истэбин. Бэйэ±инэн кэлбиккиттэн µ³рэбин,--дии тµспµт В.Пак. Ол эрээри кистэлэ²ин оччо арыйыан ба±арбата±а биллибитэ. Михаил Ефимович кэпсэтии тимэ±ин сµ³рэри, кµлµµ´µ булары сатыыра бэрт буолла±а. Араас ыйытыктарынан дэлби эрийбитигэр ки´итэ улам араа´а кэпсиэ суохтаа±ын кэпсээн барбыта. Бастаан т³´³нµ олордорун, онтон т³´³нµ ыларын ыйытала´ан баран, кытайдар салгы²²а, ууга памидор олордоллорун кэпсээтэ.

               --Израильга евреейдэр кумахха клубника µµннэрэллэр. Ол технологиятын Саха сириттэн тиийбит ки´и айбыт. Оттон кореец истиэпкэ о±уруоту то±о сатаабатый? То±о голландецтаа±ар а±ыйах хортуосканы µµннэрэрий?—ыйытар Михаил Ефимович.

               --… дьигинэн, эттэххэ, ити скромнайдаан кыччатан этэбин.

               --Омук сиригэр уопут атаста´а сылдьыбыты² дуо?

                --Со±уруу Корея±а бара сылдьыбытым.

                 --То±о Харби²²а барбаккын? Бииринэн чугас. Айа²²ар ороскуота кыра уонна арыый хотугу, айыл±а±ыт маарынныыр. Молодняк хортуосканы атыылаан эрэ±ин дуо?

                 --Суох. 

                 --Бэ±э´ээ ырыынакка буряттар молоднягы номнуо атыылыы сылдьар этилэр. Кореец ³сс³ оруу илик, ити хайда±ый?

                  --Мин улаатыннаран баран элбэх дохуоту ыларга суоттанабын.

                  --Бу сирин хас гектарый?

                  --52.

                  --Биир гектартан т³´³нµ ыла±ын?

                 --¥чµгэйдик µµннэ±инэ--500 центнеры. Ону 400—450 центнеры ылабын диибин. Мантан 100 центнеры ылыам.

                 --Ол диэки бар эрэ,-- Михаил Ефимович кирээдэ устун ыйар.—Уонна хардыыгын аах.

                 --Биир-икки… уон биир.

                 --Аны т³тт³рµ кэлэн и´эн хас ук баарын аах.

                 --Биир-икки… сµµрбэ алта,-- Пак Михаил Ефимович диэки к³р³р.

                --Биир уктан хас хортуоска кэлэрий?

                --15-16.

                  --А±ыйах.

                 --Ол оннугар б³д³². Биирдии уктан биирдии биэдэрэ курдук кэлэр.

                 --Так, биир биэдэрэ—10-12 киилэ. Оччо±о 25-´и уо²²а т³гµллµµбµт. 250 киилэ курдук эбит. Кыра. 

                 Кореец ыксаата. Японецтар кэлэ сылдьан: «300 сыл хаалбыккыт дии саныырбыт. Олох хаалбыт эбиккит»,--диэбиттэрин а±ынна. Ол гынан баран, омуктар химияны туталлара доруобуйа±а буортулаа±ын этэн к³рд³.

                 --Японецтар, голландецтар саамай у´ун µйэлээхтэр дии.

                Пак ³сс³ ордук ыгылынна.

                  --Анараа барыа±ы²,--диэн кытайдар ньымаларынан хааппылалары тамалатардаах синньигэс турбалар тардыллыбыт µµнµµлээх баа´ынатын (хаартысканы к³р) илдьэн к³рд³рд³. Мотуору холбоото да, с³кµµндэ±э биирдии укка т³´³ кутары кээмэйгэ туруорда±ына, оччону таммалатар эбит.  Дьэ, итинник омук одурууннаахтара да  Михаил Ефимовичтан кистээн быы´амматтар. Пак кэлин М.Е.Николаев кэпсээнин истээри би´иги делегациябытыгар ханна барарыгар-кэлэригэр баты´а сырытта.

                --Биллэн туран, кинилэргэ да араас баар. Ол эрээри к³рбµттэн-билбиттэн ту´алаа±ы эрэ кэпсиир ордук,--диэн тµмµктµµр Калмыкия±а сырыытын ту´унан Михаил Ефимович.

                 М.Е.Николаев тµмµгэр ханна да сырыттаххытына, басты² сити´иилэри сурукка киллэрэн, лекция о²орон дьо²²утугар-сэргэ±итигэр биллэрэ туру² диэтэ. 

                Иван Ушницкай, "Орто дойду сонуннара", атырдьах ыйын 6 кунэ.