Михаил Николаев: «тыа сирин дьиэтэ толору хааччыллыылаах, тиэргэнин эбии тутуулара тупса±ай буолуохтаах».

            Атырдьах ыйын 7 кµнµгэр би´иги бастакы президеммит М.Е.Николаев уруккута бэйэтэ тэрийбит «Сахалес», аныгы аата «Алмас» диэн тутуу ма´ынан дьарыгырар тэрилтэ±э сырытта. Бастакы президени тэрилтэ салайааччыта П.М.Малардыров уонна бу тэрилтэ эппиэттээх µлэ´иттэрэ к³рµстµлэр. Бу тэрилтэ са²а аата «Аал луук масс» диэн ³йд³бµллээх диэн эппиттэрин соччо ылыммата, «Сахалар Аал луук ма´ы» алдьаппаттар, та²астаабаттар, кэрдибэттэр» диэн бэйэтин ис санаатын бы´ааран биэрдэ. Кини этиититтэн сылтаан кылгас кэм²э мустубут дьон и´игэр кыра м³ккµ³р µ³скээтэ, араас этиилэр, бы´аарыылар этилиннилэр. Холобур, И.П.Ушницкай «Алмас» диэн тылы «ала´а мас» диэн бы´аарыахха с³п диэтэ.           

             Михаил Ефимович ма´ы та²астыыр ситим хайдах µлэлиирин ыйыталаста. Петр Михайлович ситим эргэрэн эрэрин, ³р³мµ³ннэнэрэ элбээбитин кэпсээтэ. Са²а ситими ылыахтаахтарын, са²ардыллыбыт технологиялары Германияттан атыыла´ан эрэллэрин сэ´эргээтэ. Салгыы туох ба±а санаалаахтарын, тыа сиригэр биирдиилээн дьон дьиэлэрин тутуута кы´ал±алаа±ын, дьон µчµгэй дьиэ±э ба±ата улахан буолан баран туттар кыа±а кыратын сэ´эргээтилэр. Тыа дьонугар с³п тµбэ´ээрэй диэн туппут дьиэлэрин к³рд³рдµлэр.            

            Михаил Ефимович барытын сирийэн к³рд³-и´иттэ уонна бэйэтин санаатын тµмсµбµт µлэ´иттэри кытта µллэ´иннэ. «Тыа сиригэр дьиэ тутуутун кы´ал±ата былыр былыргыттан баар. Араас кэпсэтиилэр ханнык ба±арар кэм²э баар этилэр. Холобур, мин µлэлиир кэммэр 90-с сыллар са²аларыгар Покровскайга тыа сирин дьиэлэрин хайдах тутуохха-тупсарыахха с³бµй диэн санаа µллэстиитэ, макет араа´ын к³рд³рµµтэ тэриллэ сылдьыбыта. Онно проектыыр институттар 50-тан тахса дьиэ былаанын тар±аппыттара. Канадаттан, коммуникацията саха сиригэр с³п тµбэ´ээрэй диэн, бэлэм дьиэлэри атыыла´ан а±алан о±олору музыка±а µ³рэтэр оскуола тэрийбиппит. Дьокуускай куоракка икки дэриэбинэ олохтообуппут, олор билигин да µлэлии тураллар. Анаабыр Эбэлээ±эр промышленниктар финскэй дэриэбинэни а±алан олохсуппуттара, ол эмиэ µлэлии турар. Сахалар то±о бу коммуникациялары µ³рэтэн, ылынан, µтµктэн, тыа сирин дьиэтин-уотун тупсарарга ту´амматтарый? Маннык тымныы дойдуга дьиэ ис хааччыллыыта тас тутуутунаа±ар ордук улахан ирдэбиллээх. Би´иэхэ хас эмит уонунан сылларга ити хааччыллыы кыаллыбат. Дьиэ сылаа´а, сырдыга, суунар сирэ, туалета, уута – бу барыта олох тупсуутугар тутуллар тутаахтар. Э´иги туппут дьиэлэргит дьон оло±ор соччо табыга´а суохтар, хосторгут кыара±астар, заалаларгыт а´ары улахаттар. Баанньыктаргыт туспа тураллар, эмиэ ки´и киирэн нэ´иилэ эргиллэр, кыара±ас. Сауна дьиэ та´ыгар буолбакка дьиэ и´игэр баар буолуохтаах.            

           Тыа ыала дьиэтин и´игэр малын-салын уурар хоспохтордоох, кы´ын а´ылыгын ха´аанар сабыылаах кµµлэлээх, тиэргэнигэр ампаардаах, сайы²²ы о´охтоох, сµ³´µтµн туруорар хотонноох, кыбыылаах-ха´аалаах буолар, ол барыта манна киириэхтээх, к³рд³рµµгэ туруохтаах. Татаардарга, чуваштарга баран тиэргэннэрин тутууларын к³р³н µ³рэнэн кэлиэ этигит, уопсайынан да саха атын омуктартан µ³рэнэрэ сылтан сыл аайы элбээн и´эрин курдук к³р³бµн. Кинилэргэ кыраабылыттан са±алаан сµ³´µ турар сиригэр тиийэ бэйэтэ тус туспа миэстэлээх. Финляндия±а тиийэн дьиэ коммуникациятын билсиэ этигит. Тэрилтэ±ит и´инэн коммуникация±а отдел тэрийэн, онно билиилээх омук ки´итин а±алан икки-µс сыл дьо²²утун µ³рэттэрэн ылыа этигит.           

             Дьон µбµн-харчытын кэмчилиир ³й-санаа баар буолуохтаах. Би´иэхэ туох барыта сылтан сыл аайы сыаната ыараан и´эр, сыананы ким да туппат буолла. Россия бюджетыгар би´иги 32-и миллиарды тыа сирин тупсарыыга бэрдэрбиппит, онтон секвестирование киирэн 16 миллиард дойдуга тар±аммыта. Саха сирэ ылбыт харчытын 50-тан тахса эрэ быры´ыанын ту´анна. Онон тыа сиригэр дьиэ тутуутун программатын ылларыаххытын ба±араргыт µчµгэй. Ол эрэн, туох барыта ³йд³³х-т³йд³³х буолуохтаах. Холобур, кредит бэриллиитэ у´ун болдьохтоох буолуохтаах, мин санаабар 15 сылга. Бу кредит, ыалга бастакы о±о т³р³³т³±µнэ, 25% сотуллуохтаах, иккис о±о±о – 50%-на, µ´µс о±оломмут ыал кредитэ 100% сотуллуохтаах, ити мировой практика. Оччо±о би´иги ахсаан ³ттµнэн элбиирбитигэр э´иги µлэ±ит ту´алаах буолуо этэ буолла±а». 

            Виктор Ноговицын.