Би´иги бастакы президеммит М.Е.Николаев атырдьах ыйын 13 кµнµгэр Финляндия±а буолан ааспыт чэпчэки атлетика±а маастардар Аан дойдутаа±ы чемпионаттарын кыттыылаахтарын кытта к³рµстэ. Би´иги биир дойдулаахтарбыт Россия сµµмэрдэммит хамаандатыгар киирэн Степан Федорович Лыткин, Ирина Дмитриевна Софронова, Мария Романовна Неустроева, Егор Константинович Абрамов, Варвара Григорьевна Макарова бу тµ´µлгэ±э сити´иилэрэ улахан. Дьокуускай куорат олохтоо±о Степан Федорович 3 кы´ыл к³мµс мэтээли марафон араас к³рµ²эр ылбыт. Ньурбаттан Ирина Дмитриевна 10 уонна 20 биэрэстэ±э спортивнай хаамыыга сахалартан аан бастаан кыттыбыт уонна 1-ы, 3-с миэстэлэри ылбыт. Мэ²э-Ха²алас улуу´уттан Мария Романовна 10 биэрэстэ±э уонна кантри-кросс диэн сµµрµµгэ 2-с миэстэни ылбыт. Чурапчыттан Егор Константинович марафо²²а 4-с миэстэни ылбыт. Сунтаартан сылдьар Варвара Григорьевна 10, 8, 5 биэрэстэ±э сµµрµµлэргэ 4-с, 5-с, 6-с миэстэлэргэ тиксибит.        

          Бу кµрэс тµ´µлгэтигэр дьахталлар 35, эр дьон 45 саастарыттан кыттар бырааптаахтар эбит. Уопсайа бу тµ´µлгэ±э 37 к³рµ²²э 8967 ки´и 80-ча дойдуттан кыттыбыттар. Улахан саастаахтарын ылан к³рд³хх³ 100 саастаах биир ки´и, 90 саастаах - 7, 80 саастаах - 95, 60 саастаах - 580 ки´и кыттыбыт. Россияттан 4 б³л³х дьон тахсан кыттыбыттар. Би´иги дьоммут б³л³хт³рµн салайааччыларынан Аан дойду призера С.В.Мельникова уонна А.Г.Колесникова сылдьыбыттар. К³рсµ´µµгэ кэлбит дьон кµрэхтэ´ии уонна бэйэлэрин тустарынан кэпсээтилэр.       

         С.Ф.Лыткин финнэри омук бы´ыытынан хай±аабыт, сирдэрин-уоттарын чэбэрдик тутан олороллоруттан астыммыт, айыл±а дьа´а±ын и´инэн сылдьалларын с³бµлээбит. Онноо±ор µµнэн турар мастарын анныгар опилка кутан сиигин элбэтэллэр эбит диэн с³±³н-махтайан кэпсээтэ. Тыа и´игэр отон элбэх эбит, «тыаларын и´э ып ыраас» диэн кэпсиир. Дьон дьаарбайарыгар, хаамарыгар, велосипедынан, роликовай ха²кынан сылдьарыгар анаан суол о²ороллорун с³хпµт. Биирдиилээн кµрэхтэ´ии буолан баран µстµµ басты² тµмµгµ та´ааран хамаандалар суоттарыгар аа±аллар эбит. Онон дойду дьоно бары дьонноругар ыалдьалларын с³бµлµµ истибит, ки´и бары «Степан, кытаат» диэн сµбэлииллэр-амалыыллар, ха´ыытыыллар-ы´ыытыыллар диэн сэргээбитин эттэ.       

           И.Д.Софронова ыраах сиргэ сµµрµµнэн 1996 сылтан дьарыктаммыт, онтон Швеция±а кµрэхтэ´иигэ сылдьан спортивнай хаамыыны к³р³н, ону с³бµлээн, кистии-саба дьарыктанан барбыт. Би´иги республикабытыгар спортивнай хаамыынан дьарыгырар ки´и суох буолан бастаан утаа кырдьык дьон к³р³рµгэр со´уччу хамсаныы-имсэнии буолара чопчу буолан, со±отох ки´иэхэ а´а±астык са±алыыр уустуга биллэр. Бу дьарыгар айыл±а тэтимин этин-сиинин µлэтин кытта дьµ³рэлээбит. Хаамыытын та´ынан Ирина Дмитриевна Ньурба±а сµµрµµ кулуубун тэрийэн µлэлэтэр эбит. Олох кырдьа±астарга анаан гимнастика ыыталлар эбит. Финнэр, саастаах дьонноро, хайы´ар тайах ма´ын илдьэ сылдьан хаамалларын сэргии к³рбµт. Маннык хаамар саа´ырбыт ки´иэхэ бастатан туран уйуктаах буолар, икки´инэн илии²-ата±ы² дьµ³рэлэ´эн µлэлииллэригэр то±оостоох. Илии-атах дьµ³рэлэ´эр буолла±ына тыынарга чэпчэки, тыыны хамсаныыны кытта дьµ³рэлиир ньыма. Оччотугар тµргэнник сылайбаккын, илистибэккин, дьарыккыттан дуо´уйууну эрэ ыла±ын. Онон Ирина Дмитриевна сахалартан бастакынан 10 уонна 20 биэрэстэ±э спортивнай хаамыыга кы´ыл к³мµс уонна боруонса мэтээллэри а±албыт.

        М.Р.Неустроева маннык дьарыгыран элбэх сиргэ сылдьыбытын, кµрэхтэ´иилэргэ атын омуктартан хаалсыбатын ту´унан эттэ. Атын омуктары к³р³ сылдьан сахалар у²уохпутунан кырабытын-хачаайыбытын, µгµс ыччаппыт иинэ±эс-эттээ±ин сииннээ±ин тэ²нээн к³р³н норуот тупсарын ту´угар улахан µлэ барыахтаах эбит диэн санаатын эттэ. О±ону олох кыра эрдэ±иттэн эрчийэн ч³л туруктаан, µчµгэйдик а´атан-сиэтэн улаатыннарар наада бы´ыылаах диэн сэ´эргээтэ. Кырдьык, доруобуйабыт туруга соччото суох буолан, олох араас к³стµµтµгэр кыттар к³хпµт м³лт³х, араас µлэ±э киирэн µлэлээн-хамнаан, атын омуктары кытта дойдубут и´игэр тэ²²э сылдьы´арбыт кэмчи. ¥лэ суох аатыран му²курарбыт элбэх. Мария Романовна бэлиэтии к³рбµтэ чахчы баар суол. Кэпсэтэ олорон Михаил Ефимович да айыл±аны кытта хайдах алты´ан олохпутун-дьа´ахпытын тупсарабыт диэн санаатын атастаста. «Президенинэн µлэлии сылдьан «режим труда и отдыха» диэн боппуруоска ыйаах та´ааран турабын, ону тутуу µлэ´иттэрэ, µпкэ-харчыга сылдьар дьон иилэ хабан ылан ту´аммыттара, оттон учууталлар, быраастар аахайбатахтара» диэн санаатын µллэ´иннэ. Кырдьык ки´и-этэ сиинэ тупсуута, т³л³´µйµµтэ, ситиитэ-хотуута айыл±а тэтимиттэн улахан тутулуктаах буолла±а. £бµгэлэрбит олохторун-дьа´ахтарын ол тэтим²э киллэрэн тыйыс тымныыны тулуйалларын аа´ан оло±у то² сиргэ к³±µлээтэхтэрэ. Олорор айыл±а² дьа´а±ыттан та´ынан сылдьар ки´и хайдах иинэ±эс, ыары´ах буолуо суо±ай? А´ыыр а´ылыга, µлэлиир µлэтин кэмэ-кэрдиитэ, сылаатын та´ааран сынньанар айылгыта барыта кэ´иллэр буолаахтаата±а.       

          Е.К.Абрамов идэлээх идэлээх курдук бу кµрэс тµ´µлгэтигэр т³´³ ки´и хантан кэлбитин, хас саастаа±ыттан са±алаан туох к³рµ²µгэр кыттыбытын тиийэ билэн кэлбит. Бэйэтэ Чурапчытаа±ы эт-сиин культуратын дьарыктыыр идэлээх дьону бэлэмниир институт учуутала, чэпэки атлетика±а спорт маастарыгар кандидат. 30-тан тахса сыл о±олору сµµрµµгэ у´уйбутун, о±о этин-сиинин эрэ буолбакка, о±о ³йдµµр, сылыктыыр дьо±урун сµµрµµгэ дьµ³рэлии сатыырын ту´унан кэпсээтэ. Егор Константинович былыргы б³л³´µ³ктэр эппиттэринии: «доруобай буолуоххун ба±арар буоллаххына – сµµр, кµµстээх буолуоххун ба±арар буоллаххына – сµµр, ³йд³³х буолуоххун ба±арар буоллаххына – сµµр», диэн принципкэ оло±уран µлэлиир ки´и буолан биэрдэ. Ол эрэн, о±ону эрдэ ыарахан, сындыл±аннаах дьарыгынан ба±атын ханнаран кэби´эллэр диэн сорох тренердэр µлэлэрин с³бµлээбэтин эттэ. Аргыый наллаан, кыра-кыралаан ыарахан µлэ±э-дьарыкка сы´ыарар ордугун, о±о ис туругун алдьаппатын ту´унан µлэлээн билбит билиитин µллэ´иннэ.         Улуус, республика, дойду историятыгар араас буолан ааспыт событиеларга, тµгэннэргэ анаан у´ун, сындыл±аннаах сµµрµµлэри тэрийэринэн дьарыгырар эбит. Ол курдук Чурапчылары к³´³рµµгэ, Д.П.Коркин оло±ун, µлэтин бэлиэтиир кэмнэри туту´ан Кэбээйинэн, Бµлµµ умнас улуустарынан сылдьан дьону-сэргэни кытта кэпсэтэллэр, сэ´эргэ´эллэр эбит. Маннык сырыылар ч³л оло±у туту´ууга дьону умсугутар соруктаахтарын та´ынан, о±олор дойдуларын, дьоннорун-сэргэлэрин ту´унан билиилэрэ-к³рµµлэрэ кэ²ээн, дири²ээн олоххо сы´ыаннара тупса уларыйар эбит. А±а дойду сэриитигэр фашизмы Кыайыыга анаан проект о²орбут, Дьокуускай куораттан Ильмен кµ³лгэ диэри сµµрэн тиийэргэ. Бу этиигэ Михаил Ефимович эбии эттэ, проект олоххо киирэр тµгэннээх буолла±ына, Ржев куоракка уонна Пискаревскай кладбище±а хайаан да эбии  сылдьан кэлиэххэ баар этэ диэтэ.       

        В.Г.Макарова о±о эрдэ±иттэн физическэй культура урогун ис и´иттэн с³бµлµµр, µ³рэ-к³т³ µ³рэнэр эбит. Оло±у олорон, 4 о±ону т³р³т³н кµн кµбэй ийэ аатын ылан баран о±о эрдэ±инээ±и ба±а санаатын 45 саа´ыттан сал±аабыт, сµµрµµнэн дьарыгырар буолбут. 1991-92 сылларга Россия кµрэхтэ´иитигэр баран 21 биэрэстэ усталаах сµµрµµгэ кыттан бастаан кэлбиттэр, онтон эр ылан сотору-сотору Италиянан, Франциянан, Швециянан сылдьар буолбут. Улуус и´игэр арыый саастаах дьон кµрэхтэ´иигэ кыттыбат буоланнар наар сиэннэрбин кытта кµрэхтэ´эбин диэн сонньуйар. Варвара Григорьевна «у´ун µйэлэнии» кулуубун тэрийбит. Ити кулууп и´инэн ким сµµрэр, ким сэрээккэлиир, ким хаамар эбит. Стадио²²а сэрээккэлиир µгэс µ³скээн эрэр эбит, ити хамсаа´ы²²а дьоммун барыларын угуйдум диэн сэ´эргээтэ. Сорох дьон дьээбэлээн «Варвара Григорьевна, ха´ан сµµрэн бµтэ±ин?», - диэн хаадьылыыллар эбит. Ону «э´иги ха´ан табаахтаан, арыгылаан бµтэ±ит?», - диэн т³тт³рµ ыйытабын дии-дии µ³рэ-к³т³ сэ´эргээтэ. Финляндия±а сµµрэн и´эн «Оо, дьэ, Михаил Ефимович, «кыайан-хотон кэлээри²» диэбитин кыайан толоруом суо±а диэн куттаммытым диэн кэпсээтэ. Сµµрэ сылдьан кимтэн да улаханнык хотторботох, инники кэккэ±э, иккис-µ´µс сылдьыталаабыт, «иннибэр дьон киирэрин с³бµлээбэт эбиппин, онон тактически хотторор эбиппин, аныгыскы сырыыга ити сыы´абын к³нн³рµнµµ´µкпµн» диэтэ.                   

         Михаил Ефимович дьонун кытта ирэ-хоро кэпсэтэригэр µс тµгэни то´о±олоон эттэ. 1.Бу кулууптар тэриллэн µлэлииллэрин сµрµннµµр, µлэлэрин былаанныыр, сµбэ-ама биэрэр кыахтаах «У´ун µйэлэнии» ассоциацията тэриллиэн с³п эбит диэтэ. 2.1993 сылтан са±алаан Россия нэ´илиэнньэтэ ахсаан ³ттµнэн а±ыйыы турар, ол биир сµрµн т³рµ³тµнэн арыгылаа´ын буолар. Анны ³лµµ-сµтµµ ба´ыйар µгµс ³тт³ орто саастаах дьо²²о эбит. Россия президенэ соторутаа±ыта арыгыны утарар ту´унан кэпсэтии ыытта. Би´иги ити боппуруо´у туруорбуппут ыраатта, онон дойду µрдµнэн ыытыллар политиканы ³й³³н ч³л оло±у к³±µлµµр кииннэр элбииллэригэр µлэл´и² диэн сµбэлээтэ. 3.Ч³л олох т³рд³ айыл±а тэтимигэр оло±урарын учуоттаан дьон-сэргэ оло±ун, µлэтин-хамна´ын онно дьµ³рэлииргэ кытты´ы² диэтэ. 

Виктор Ноговицын.

Орто дойду сонуннара

Атырдьах ыйын 20 кунэ 2009 сыл