М.Е.Николаев сайдыыга саахымат оруола улаханын ту´унан элбэхтик этэр буолбута ыраатта. Ол эрээри кэлин Кытайга уонна Калмыкия±а сылдьыталаан баран, ити санаатын ³сс³ сайыннарда.

              Михаил Ефимович этэринэн, ЕГЭ тµмµгµнэн µ³рэххэ киирии к³рд³рµµтэ Россия±а 49%, оттон Калмыкия±а 72%. Ити 250 ты´ыынча нэ´илиэнньэлээх республика бюджета — 5 миллиард солкуобай. 950 ты´ыынча ки´илээх Саха республикатын бюджета 87 миллиард, а²аардас µ³рэхпит министерствотын бюджета 12 миллиард солкуобай. Т³´³ да татымнык олордор, а²аардас Москва±а 6200 калмык о±олоро басты² университеттарга µ³рэнэ сылдьаллар. 120 калмык Арассыыйа б³д³² хампаанньаларыгар, бааннарга µлэлиир. «Улахан восьмерка» дойдуларын тµмсµµтµгэр барарга Арассыыйаттан а±ыс о±ону талбыттар. Онно куонкурска икки бастакы миэстэни калмык о±олоро ылбыттар. Ити сити´иигэ саахымат бы´аччы оруоллаа±ын бэлиэтиир. ФИДЕ президенэ К.Илюмжиновтыын хаста да к³рс³н баран, µлэтин билсэ Элиста±а бара сылдьыбыт. ФИДЕ штаб-квартиратыгар, саахымат городогар, педагогикатын кафедратыгар, музейыгар ыалдьыттаабыт. Элиста±а билигин 4 мэндиэмэннээх саахымат дыбарыа´а тутулла турар эбит. Киин болуоссаттарыгар уонна микрооройуоннарын ахсын сиргэ саахымат дуоскалара о²о´уллубуттар. Олорго фигуралар ууруллан тураллар. О±олуун-уруулуун, кырдьа±астыын-эдэрдиин бары оонньууллар. Уонунан гроссмейстер маастар-кылаа´ы ыытарын Парижтан аан дойду экс-чемпиона Борис Спасскай тус бэйэтинэн кэлэн, сыл аайы сµрµннµµр. Михаил Ефимович 5-6 саастаах о±олор маастар-кылааска гроссмейстердары кытта толлубакка, µлµ´µйэн туран, харахтара чо±улу²наан оонньообуттарын с³±³ бэлиэтиир. «Ити миэхэ анаан к³рд³рµµлэрэ буолбатах, кµннээ±и дьарыктара этэ»,--диир.

                 Соторутаа±ыта М.Е.Николаев «Россия±а саахымат µ³рэ±э» диэн ыстатыйаны нууччалыы ха´ыаттарга та´аартарбыта. Онтон бы´а тардан тылбаастыахха:

              «Сµµрбэ´ис µйэ±э би´иги биир дойдулаахтарбыт саахымат сайдыытыгар сµ²кэн суолтаны ылбыттара, 15 аан дойду чемпионуттан 10-на Россияттан тахсыбыта. Онон саахымат би´иги дойдубутун кытта ыкса ситимнэммитэ, ³й-санаа кыа±ынан сыаналаммыта.

               Бµгµн Россия±а µірэхтээґин айар кірдііґµІІэ буолбакка, элбэх билиини ыларга туґуланар. Онон биир сиргэ тэпсэІнээґин баар, буола турар тµгэннэргэ билиини сатаан туттубат буолуу µіскµµр. Хас биирдии киґи логическай толкуйдаах уонна тугу эрэ саІаны кірдµµр, ону сіптііх быґаарыныы ылынарга туттар буолара ирдэнэр. Итинник кыа±ы саахымат эрэ биэрэр.

               Кытай муударайдара итини эрдэ ійдіібµттэрэ уонна оскуола±а µірэтэн барбыттара. Россия±а буолла±ына, билиІІэ диэри «саахымат оскуола±а кіміліґµі дуо?» диэн міккµір бара турар. Ити кэмІэ Кытай народнай республиката  аан дойду экономическай тутулугар инники кµіІІэ та±ыста, оттон Кытайдар саахымакка аан дойдуга билиннилэр.

              Саахымакка инники сылдьыы уонна экономика сайдыыта сибээстээхтэр. Дойдуга саахымат тіґінін киэІник сайдар да, оччонон аныгылыы ійдііх дьон элбиир. Аан дойду чемпиона А.Карпов эппитинии: «Саахымат бириэмэни хонтуруоллуурга, ырытар дьо±урга, былааннаныыга, инникини іті кірµµгэ уонна бэйэни бэрээдэктэнэргэ кіміліґір». Итиннэ эбэн этиэм этэ, саахыматчыттар ыарахан тµгэннэргэ быдан тулуурдаахтар, уустук кэмнэргэ мунан хаалбаттар, ыксаабакка быы´анар, ³рµ´µнэр суолу-ии´и толкуйдууллар. Итинник майгы билиІІи кризискэ ордук то±оостоох.

                Туох эрэ ту´атын, к³дьµµ´µн ырытыы, ти´э±э суох дьµµллэ´ии — омукпут биир уратыта.  Михаил Ефимович саахымат тула эмиэ итинник бы´ыы-майгы µ³скээбитин бэлиэтиир. Уонна улуу педагог В.А.Сухомлинскай ³сс³ ХХ-с µйэ 60-с сылларыгар «Сµрэхпин о±олорго аныыбын» диэн кинигэтигэр: «£й уонна т³б³±³ умнубаттык тутуу кыа±ын сайыннарыыга иитиини саахымата суох сатаан саныахха сатаммат. Саахымакка оонньоо´ун оскуолалар кыра кылаастарыгар ³й культуратын сайыннарыы биир к³рµ²µнэн киириэх тустаах»,--диэн суруйбутун куо´ур о²остор.

                --Бу толкуйу омук сирдэригэр сыаналыыллар,--диир М.Е.Николаев.--АХШ, Канада, Кытай, Испания, Перу, Бразилия, Франция, Молдавия, Азербайджан уонна Узбекистан оскуолаларыгар µ³рэх бы´ыытынан тутталлар. Би´иэхэ µйэ а²аарын тухары гениальнай µ³лээннээхпит этии киллэриитин ситэ ³йдµµ иликпит. РФ µ³рэххэ уонна наука±а министерствота саахыматы оскуолаларга факультатив эрэ бы´ыытыгнан киллэрэргэ ыйбыта. 2008 сыл ыам ыйыгар РФ µ³рэххэ уонна наука±а министерствотын о±олору эбии µ³рэтэн иитиигэ уонна социальнай к³мµскээ´и²²э департамена регионнарга «¥³рэх ситимнэригэр саахыматы сайыннарыыга комплекснай былааннар тустарынан» сурук ыыталаабыта. Ити былааны о²орууга тус эппиэттээхтэр анамматахтарынан, регионнар улахан уота-кµ³´э сы´ыаннаспыттара, кµрэхтэ´иини эрэ тэрийиинэн му²урдаммыттара.

                Ити да буоллар кэккэ регионнар оскуола±а саахыматы киллэриини тэрээ´иннээхтик ыыталлар. Оннук регионнарынан, Михаил Ефимович ааттаабытынан, Калмыкия, Саха, Татарстан республикалара, Ханты-Мансийдаа±ы АО, Свердловскай, Псковскай, Томскай уонна Калининградскай уобаластар буолаллар.

                 Калмыкия президенин ыйаа±ынан 1996 сылтан саахымат уруок, секция, куру´уок бы´ыытынан киирбитин ыйар. Аан дойду хас да т³гµллээх чемпиона А.Е.Карпов регионнарга 50 саахымат оскуолатын, Интернет сайтын аспытын, кинигэлэри, учебниктары суруйбутун, кµрэхтэ´иилэри, фестиваллары ыытыыга кыттарын хайгыыр.        

                --Биир сµрµн кыґал±анан, - диир Михаил Ефимович, - о±олору интэриэґиргэтэр, саахымакка тапталы иІэрэр µрдµк кылаастаах иитээччилэри таґаарыы буолар. Учууталларга саахыматы µірэтиини киллэриэххэ. Онно идэни µрдэтии систематын туттуохха.  Холобура, «Орто оскуола алын кылаастарын саахыматка учуутала» диэн идэни киллэриэххэ.

               Россия±а 500-тэн тахса о±о саахымат спортивнай оскуолата баар. Итини тэрийии улахан µбµ эрэйбэт. Ханнык ба±арар куоракка спортивнай оскуола баар буолуохтаах. Нэдиэлэ аайы кµрэхтэґиилэр ыытыллыахтаахтар. Онно кыайбыттар араас таґымнаах кµрэхтэ´иилэргэ кыттыахтаахтар. Оччо±о эрэ µрдµк кылаастаах саахыматчыттары бэлэмниэххэ уонна аан дойдуга инники тахсар кыа±ы ылыахха сіп.

              Аныгыскы сылга Саха республикатыгар сµµнэ событие кэтэґиллэр – оскуола о±олоругар Бµгµн Азиятаа±ы саахымат олимпиадата. Сыала – Россия±а саахымат культуратын сµрµннээґин. 2009-2010 сс. Бµтµн Россиятаа±ы уонна регионнардаа±ы саахымат µірэхтээґинин конференцията ыытыллыахтаах. Итиннэ сигэнэн РФ оскуолаларыгар викториналары, куонкурстары тэрийиэххэ. Саахымат историятын, ту´атын, µгэстэрин сырдатар маассабай информациялары ыытыахха.  

              Саахыматы оскуола±а µірэтии ій-санаа, майгы-сигили іттµнэн сайдыыны тµстµµр. Онон общество±а элбэх кыах бэриллиэ±э уонна сотору кэминэн биґиэхэ сайдыыга улахан хардыыны оІоруохтаах саІа эдэр уонна талааннаах учуонайдар, салайар µлэґиттэр, предпринимателлэр баар буолуохтара. Биґиги сµрµн сыалбыт – итиннэ кµµскэ µлэлэґии».

               Саахымат тула «Хотугу олимпийскай академия» мунньа±ар уонна М.Е.Николаев бирии´игэр V-с республикатаа±ы олимпиада±а, ити тµ´µлгэни µ³рµµлээхтик а´ыы кэнниттэн тута атырдьах ыйын 25 кµнµгэр «Саха республикатын саахыматын академиятын» тэрийэр конференция±а элбэх дьµµллэ´ии буолла.

              Бу муударас киллэрэр оонньуу ³р сылларга атарахсытыллыбыта бэлиэтэннэ. Кэлин уон сылга М.Е.Николаев саахыматы кµµскэ сайыннарыыга ылсыбытыгар µгµстэр махтал тыллары эттилэр. Кырдьык, кини туруорсуутунан 2000 сыл сэтинньи 17 кµнµгэр «¥³рэх тэрилтэлэригэр саахыматы уруогунан киллэрии ту´унан» ту´ааннаах министр уураа±а тахсыбыта. Ону ³й³³´µ²²э кэнэ±эски к³лµ³нэлэр фондалара 10 ты´ыынча саахыматы, 2000 ча´ыны наадыйааччыларга босхо тµ²эппитэ. Михаил Ефимович ы²ырыытынан  аан дойду хас да т³гµллээх чемпиона А.Е.Карпов кэлэн, республикатаа±ы олимпиада±а ыалдьыттаабыта. Маастар-кылаас ыыппыта, элбэ±и кэпсээбитэ, к³рд³рбµтэ, сеанс биэрбитэ, бэйэтин Дьокуускайдаа±ы оскуолатын тэрийбитэ. 2006 с. ыам ыйын 29 кµнµгэр М.Е.Николаев салалтатынан РФ Федерациятын Сэбиэтигэр «Саахыматы начальнай оскуолаларга уонна о±о садтарыгар µ³рэтии» диэн улахан чиновниктар кыттыылаах мунньах ыытыллыбыта. Бу к³рµ² ³р³спµµбµлµкэтээ±и конгре´а «£лµ³нэтээ±и кыраай» физмат форумугар тэриллибитэ. Дьэ, итинник µлэ баран, кэнники биирдиилээн сити´иилэр к³стµтэлээн эрэллэр. Инбэлиит дьахталларга уонна кыра саастаах кыргыттарга аан дойду чемпионкаларын ааттарын сахалар ыллылар. 7 спортсмен ФИДЕ маастарын нуорматын толордо. Соторутаа±ыта Подмосковье±а ыытыллыбыт аан дойдутаа±ы турнир тµмµгµнэн улахан конкуренция±а Дьокуускайтан Айыына Егорова, Тааттаттан Алена Бурмистрова уонна Уус-Алдантан Вася Васильев сити´иилээхтик кыттан, а±ыйах хонугунан Италия±а са±аланыахтаах Европа о±олорго чемпионатыгар кыттар быраабы ыллылар!

               Ол эрээри билигин да итэ±эс элбэх. Михаил Ефимович ону туоратарга кµµскэ охсу´а сатыыр да, хамсаа´ын, ³й³бµл киэ² далаа´ыннаммат. Угуйааччылар тиийбэттэр. ¥ксµлэрэ общественнайдар, энтузиастар. О±о спортивнай оскуолаларын истэринэн тренер бы´ыытынан хамнастанааччы дуобакка 32 буолла±ына, саахымакка 18 эрэ. Онон иитээччилэри µ³рэтиигэ дьа´ал ылыллара эрэйиллэр. Саахымат, ча´ы, методика, учебниктар тиийбэттэр. Урут республика чемпионаттарыгар улуустар бары кыттар этилэр, билигин чугастаа±ылар эрэ мусталлар. Холобура, бу «£лµ³нэтээ±и кыраайга» ыытылла турар олимпиада±а 9 улуустан 128 о±о кыттар. Т³´³ ба±арар улуус кэлэр ба±алаах этэ. Итиннэ кыттааччылар айа²²а бырайыастарын ыарыр±аталлара атахтыыр. Кµрэхтэ´ии онто да суох а±ыйах. О±о кµрэхтэспэт буолла±ына, интэриэ´ин сµтэрэр. Ол и´ин маассабас м³лт³х. Дьокуускай µрдµнэн анаан эрчиллэр о±о баара суо±а 54 эрэ.

              Итинник саахымат академията тэрилиннэ. Саахыматы тар±атыыга баар итэ±эстэри туоратыыга соруктанан. Кэтээн к³р³р Сэбиэтигэр М.Е.Николаев, М.В.Мучин, В.П.Ноговицын киирдилэр. Директорынан Афанасий Семенович Саввин, толорор директорынан Владимир Анатольевич Егоров бигэргэтилиннилэр. Бырабылыанньатыгар  А.С.Саввин, М.Е.Друзьянов, М.И.Лыткин, В.А.Егоров, Е.К.Охотин, Д.З.Егоров, С.С.Соров, Д.Н.Платонов уонна И.П.Ушницкай талылынныбыт.

              Тµмµккэ санаабыт эрэллээх: Саамай кылаабынайа, Михаил Ефимович то´о±олоон этэрин курдук, ийэ-а±а-о±о—дьиэ кэргэн бµттµµн ³йµ сайыннарыыга былыргыттан сайдыбыт муударас оонньуутун ту´аннахпытына, µлэ ³р³ к³т³±µлµннэр эрэ са²а кыайыылар баар буолуохтара. Би´иги Калмыкияттан итэ±э´э суох кыахтаахпыт.

             Р.S. Бырабылыанньа±а чилиэнинэн талыллыбыппынан, бэйэм ха´ыаппар саахымат рубрикатын а´арбын биллэрэбин. Онуоха бу муударай оонньууга сµгµрµйээччилэр, энтузиастар матырыйааллары суруйууга, геройдары, тиэмэлэри булууга, конкурстары тэрийиигэ к³хт³³хтµк кыттаргытыгар ы²ырабын.

             Иван Ушницкай, ааптар хаартыска±а тµ´эриилэрэ.

            "Орто дойду сонуннара", № 34, Атырдьах ыйын 27 кунэ 2009 с.