Саха Республикатын бастакы Президенэ М.Е.Николаев
В.Н. Егоров–Тумарча «Биһиги Аан Дархаммыт»,
Н.А. Босиков «Саңа үйэ сырдык аана»,
Д.В. Кустуров «М.Е.Николаев. Үтүө киһи. Кыахтаах салайааччы»
диэн кинигэлэрин сүрэхтэниитигэр эппит тыла

Сэтинньи 12 күнэ, 2007 сыл.

Ытыктабыллах Баһылай Наһаарабыс - Тумарча, Миитэрэй Баһылайабыс,  Ньукулай Охонооһойобус, «Бичик»  издательство бары үлэһиттэрэ, мустан олорор бар дьонум! Бастатан туран  эһиэхэ барыгытыгар бу кинигэлэр күн сирин көрбүттэринэн, сүрэхтэнэн эрэллэринэн барђа махталбын этэбин.

Өксөкүлээх – Өлөксөй «Дууһа уонна сүрэх мөккүөрдэрэ» диэн хоһоонугар  маннык идеяны этэн турар: «Урааңхай саха Урааңхай саха туһунан толкуйдаабат, кинини хайђаабат буоллађына, ким да киниэхэ кыһаллыа да, хайгыа да суођа». Бу тыллары кини XIX уонна XX үйэ кирбиилэригэр суруйбута. Бу ааспыт 100 сыл тухары Урааңхай саха туох суолу-ииһи тобулан, Россияђа эрэ буолбакка,  Аан дойдуга биир бөдөң нация буола  үүннэ диэн бэйэбитигэр боппуруос туруорунуохтаахпыт. Манна биир да Саха туора туруо суохтаах. Үчүгэй ситиһии баар буоллађына, бу мин кылаатым диэн этиэхтээх. Онтон алђастар баар буоллахтарына, маны эмиэ бэйэтин сүрэђэр чугастык ылыныахтаах. Дьэ оннук биһиги ииттибит дуо дьоммутун? Бастатан туран бэйэбитин, онтон эдэр ыччаппытын. Чэ, ити боппуруоска эһиги бэйэђит сыта-тура толкуйдааң.

Кыратык былаас туһунан этиэхпин бађарабын. Биһиги, сахалар, ханнык былааска олорон кэллибитий? Бу былаас төһө нация эт-хаан өттүнэн сайдарыгар, олођо-дьаһађа дэгиттэр сайдыылаах буоларыгар турууласта? Бу боппуруоска биирдик эппиэттиир эмиэ күчүмэђэй буолуођа. Ол гынан баран, кэлэр өттүгэр былаас бэйэтин  норуотун таптыырыгар тиийиэн наада. Былаас бэйэтин нациятын таптаабат, ытыктаабат, кини историятын ахсарбат буоллађына, бу өр барбат былаас буолар. Былаас духовнай өттүнэн сайдыылаах буолуутун, былаас бэйэтин нациятын, норуотун таптыыр буолуутун, кини сайдарыгар усулуобуйа тэрийиитин модьуйар биллэн турар биһиги интеллигенциябыт буолуохтаах. Манна элбэх үлэ барара ирдэниллэр. Ааспыт үйэђэ  норуоппут туох баар чулуулара олохторун, күүстэрин-уохтарын бүүс бүтүннүү норуоттарын сайдыытыгар биэрбиттэрэ. Анемподист Софронов «Бүдүрүйбүт көммөт» диэн драматын сүрүн геройа  «Оо, улуу таңара, хаһан эн миэхэ үөрэђи биэрэђин, бу кэлбит  дьоннору кытта тэңңэ сылдьыахпын?» диэн дэлэђэ эппэт. Тус бэйэбит историябытыгар, олохпут хаамыытыгар сыыстарыылар баалларын билиниэх тустаахпыт. Маны мин бар-дьоммутун иитиигэ туһаайыам этэ. Бэйэтин нациятынан киэң туттубат, кини дьылђатын улахаңңа уурбат, сайыннара сатаабат быһыы-майгы сатарыйарыттан дьулайыах тустаахпыт. Бу иһин, норуоттарын туһугар турууласпыт, охсуспут чулуу дьоммут ааттарын үйэтитиигэ үлэни күүһүрдэн биэриэхтээхпит. Бу ахсааңңа мин биллэн турар үтүө ааттара норуоттарыгар бигэтик төннүбүт М.К.Аммосовы, П.А.Ойуунускайы киллэрбэппин. Кинилэртэн атын араас хайысхаларга бэриниилээхтик, таһаарыылаахтык улэлээбит, тыл боппуруоһугар да буоллун, культура да буоллун, онтон да атын хайысхаларга,  чулуу дьоннор тустарынан норуот историятыгар эмиэ суруллуон наада. Араас көлүөнэлэргэ элбэх чађылхай  дьон үөскээн ааспыттара.  Былаас аңардас кыайыыны-хотууну эрэ отчуоттуурунан муңурданыа суохтаах. Былаас күннэтэ дьонун, норутун сайыннарыыга, такайыыга  туруулаһыахтаах. Ити бэтэрээнэн дьыала буолбатах.  Хаһааңңытаађар да тыңааһыннаах, мөккүөрдээх дьыллар инникибитигэр тураллар. Мин эдэр ыччатты кытары элбэхтэ көрсөбүн, кэпсэтэбин. Ађа саастаах дьону кытта эмиэ элбэхтэ сэһэргэһэбин. Саха государственнай университетыгар кэллэђим аайы сылдьабын. Кэтээн көрөбүн, туох өйдөөх-санаалаах сылдьаллар эбит диэн, уларыйаллар эбит дуу, суох эбит дуу диэн. Харахха бырађыллар уларыйыы суођуттан хараастабын.

Сахаттан төрөөн баран саха киһитин туһунан толкуйдаабат хайдах ыччаты биһиги иитэбитий?  Туох ханнык иннинэ кини үлэтигэр бэриниилээх буола үүнүөхтээх. Атын дьону кытта алтыһан үлэлииргэ бэлэмнэниэхтээх. Ол буолар саха киһитэ патриот буола үүнэрин, иитиллэрин олуга. Хатың сэбирдэђин сапка ыйаатахха, хайа бађарар өттїүттэн үрдэххэ тэлибирии турарын курдук сүнньүтэ суох буолумуођуң. Сүнньүбүт историябытыгар, традицияларбытыгар, улуу дьоннорбут уобарастарыгар баарын өйдүүрбүт уолдьаста. Ону төһө сайыннарабытый, билэбитий, кэпсиибитий? Гуманитарнай чинчийиилэр  институттара саха норуотун альтернативнай историятын суруйан, дьоһуннаах үлэни ыытан норуотугар утары уунарын кэтэһэбин. Сахалар бу икки үйэ алтыһыыларыгар хайдах олорбуттарын, тыңаан турар боппуруостары хайдах быһарбыттарын туһунан учебник, методическэй пособие ођолорго ананан бэлэмнэнэн тахсаллара эмиэ ирдэнэр. Инньэ гымматахпытына ођолорбут хантан, кимтэн төрөөбүт норуоттарын историятын  билиэхтээхтэрий? Кулаковскайы, Ойуунускайы, Софроновы оскуолађа үөрэппит, арыый да удумађалыыр бүтэһик көлүөнэ биһиги хааллыбыт. 1952 сылтан бу барыта үөрэх программаларыттан сотуллан турар. Ити кэнниттэн ыччаттарбыт кинилэри ханнык источниктартан, ханнык программалартан  үөрэтэн билиэхтээхтэрий?  Итинэн дађатан ађа көлүөнэ дьоммутун, интеллигенциябыт представителлэрин, эһигини бу туһунан толкуйдуургутугар, өйгүтүн-санаађытын уураргытвгар ыңырабын. Республика бары оскуолаларын программаларыгар региональнай компонент чэрчитинэн чаастар көрүллэллэр. Маны аттаран таба туһаныахха наада.  90-с сылларга оскуолаларбытыгар национальнай культураны үөрэтиини киллэрбиппит. Син балайда үлэ барбыта. Ону билигин утумнаан, саңа тыын киллэрэн салгыы өссө көхтөөхтүк ылсарбыт ирдэнэр.  Онон, сахалар, ким эрэ туораттан кэлэн биһигини сайыннарыа, историябытын, культурабытын үөрэтиэ диэн олорон хаалымыађың, бэйэбит ылсыађың.
Кэнники син балайда өр кэмңэ Москвађа олорон бу мин норуотум күүстээх өрүттэрэ ханныктарый, мөлтөх өттө туохханый диэн сыта-тура элбэхтэ толкуйдуубун. Мин санаабар саха киһитэ ыччатыгар, ођотугар сыһыана олох атын. Саха дьахталларын баһыйар үгүс өттө хаһан да ођолорун сыллаабаттар, уураабаттар. Ођо кыра сылдьан ийэ, ађа тапталын ылара, кини үтүө киһи буола үүнэригэр сүрүн олук буоларын биһиги тођо ылыммаппытый? Ийэ, ађа тапталын билбэтэх ођо мунар боппуруостара элбэх буолар, дьону кытта тэң-тэңэ сылдьыыта эмиэ күөмчүлэниэн сөп. Чуолаан эһиги, куорат сахалара, омуккут традицияларыттан улаханнык тэйэн олорођут. Дьокуускай куораты саха куората оңордугут. Баһаам элбэх саха манна киирэн олохсуйда. 1991 сыллааххаа Дьокуускайга 27 тыһыынча саха олороро, мин барарбар 97  тыһыынча буолбута. Элбэх киһи, дьиңэр. Уонна баран биир саха оскуолата суох, биир Саха сирин, саха тылын үөрэтэр киин суох. Хотунан, сођуруунан атын дойдулары көрдөххө бары тылы үөрэтэр кииннэрдээхтэр.   Кытайдар улуу Конфуцийдарын аатынан аңардас кытай тылын үөрэтэр кииннэрин дойдуларын бары муннуктарыгар тэрийэн, билигин аан дойдуга тађыстылар. Онтон биһиги Дьокуускай куоракка, интеллигенциябыт мустан олорор сиригэр тођо инник кииннэри тэрийэр кыахпыт суођуй? Саха тыла – государственнай тылбыт. Оскуолалар киэһэтин иллэңнэр, манна элбэх саха тылын, историятын, литературатын үөрэтэр кииннэри аһан үлэлэтиэђиң. Эһиги найыланымаң. Аңардас былааһы эрэ көрөн олорумаң. Бу үлэни университеппыт уонна саха интеллигенцията иилээн-сађалаан ыыталлара ирдэнэр.

Демография боппуруостарыгар тохтуохпун бађарабын. Билигин дойдубутугар омук быһыытынан элбииргэ-ууһуурга хаһааңңытаађар да тођоостоох кэм үүннэ. Урукку өттүгэр бу боппуруоһу көтөхтөххө араас сэмэлээһиңңэ, балыырга түбэһиэххин сөп эбит буоллађына билигин бүтүн Россия үрдүнэн демография боппуруоһа сытыытык турда, национальнай бырайыакка кубулуйда. Итиннэ биһиги билигин хайдах, туох көрдөрүүлээхпитий? Ааспыт уон сылга республикађа ортотунан 6 тыһыынча ођо төрүүр эбит буоллађына билигин – 4,5-5. Тођо маннык буолла?   ЗАГС-а даннайдарынан төрөөбүт ођолор  40% ыал буолбакка сылдьар ыччаттартан төрүүллэр. Бу духовность, нравственность улаханнык хамсаабыттарын бэлиэтэ. Биир мөлүйүөн нэһилиэнньэлээх республикађа сылга 500 киһи бэйэтигэр тиинэн өлөр. Франция курдук 60 мөлүйүөн нэһилиэнньэлээх дойдуга 450 киһи бэйэтигэр тиинэр. Бу туох үлүгэрэй? Киһи хараастара, бу оскуолађа үөрэнэ сылдьар ођолорбут «Надоело жить» диэн сурук  хаалларан бу күн сириттэн бараллара. Бу хайдах да киһи өйүгэр баппат быһыы-майгы билигин да тахса турар. Маны утарсарга улуустар, нэһилиэктэр баһылыктарын кытта күннэтэ ирдэбиллээх үлэ ыытыллара ирдэниэхтээх уонна бу боппуруос норуот кытаанах дьүүлүгэр таһаарыллыахтаах. Ким кэлэн маны быһаарарын кэтэһэн олоробутуй? Өскөтүн Өксөкүлээђи ытыгылыыр буоллахпытына кини эппитин ылыныађың. Кини эмиэ билэн этэр.

Бүтэһигэр, бу биһиги нациябыт, норуппут кэнники кэмнэргэ-дьылларга улам үлэлээбэт буолан иһэр диэн этиэххэ наада. Биһиги, сахалар, оңорон таһаарарбыт суођун кэриэтэ. Үүтү да буоллун, эти да буоллун – бу бэлэм ас буолбатах, сырье курдук көрүөхтээхпит. Бу сырьеттан тутатына туттуллар, сиэнэр аһы оңорбоппут. Тыа сиригэр 360 тыһыынча киһи олорор. Сайын  ыһыахтыыртан ордубут бириэмэђэ оттообута-мастаабыта буолабыт. Туох да сүрдээх, киһи толлор, уһун-киэң ыһыахтар ыытыллаллар. Үтүмэн элбэх дьон бу үлүгэр киэң территориялаах республиканы кэрийэ сылдьан ыһыахтыыллар уонна дьэ бу национальнай культурабыт диэн буолар. Бу олох сымыйа. Биир кэмңэ «О летнем режиме работы» диэн президент укааһын таһааран турабын. Ол укаас республика, Россия профсоюзтарын, Россия президенин администрациятын юристарын кытта сүбэлэһии түмүгүнэн тахсыбыта. Манна этиллэринэн, бэс ыйын маңнайгы күнүттэн балађан ыйын 15 күнүгэр дылы республикађа ханнык да мероприятие ыытыллыа суохтаах этэ. Бу укаас дьон-сэргэ сыһыыларыгар, сайылыктарыгар, үрэхтэригэр ођолорун, эһээлэрин, эбээлэрин  кытта тахсан үлэлээтиннэр, сынньанныннар, сайын үтүөтүн биллиннэр, доруобуйаларын бөђөргөттүннэр, чөл олођу тутустуннар диэн оңоһуллубута. Ол туолбата. Бу буолуохтаах этэ ођолорбутун үтүөтүк, сахалыы, айылђаны кытта алтыһыннаран, үлэђэ-хамнаска сыһыаран, иллээхтик иитэр, такайар тускулбут.

Өссө биирдэ этэбин, эһиги, общество чилиэттэрэ былааһы кытта бииргэ үлэлээн саха нациятын сайыннарарга турунуң.

Болђомтођут иһин махтанабын.